مقدمه
طب سنتی ایران، با ریشههایی عمیق در تاریخ و فرهنگ این سرزمین، نمایانگر تلفیقی از دانش، تجربه و حکمت است. این نظام پزشکی، با تأکید بر تعادل مزاجها و پیشگیری از بیماریها، بهعنوان یکی از دستاوردهای علمی و فرهنگی ایرانیان شناخته میشود. در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن، به بررسی اصول و مبانی این طب پرداخته میشود تا درک بهتری از جایگاه و اهمیت آن در سلامت انسان حاصل گردد.
در طب سنتی ایران، مفاهیمی چون مزاج، اخلاط چهارگانه و تأثیر عوامل محیطی بر سلامت بدن، نقش اساسی دارند. این نظام پزشکی، با در نظر گرفتن ویژگیهای فردی و شرایط محیطی، رویکردی جامع و فردمحور را در پیش گرفته است. در ادامه، به بررسی این مفاهیم و نقش آنها در حفظ و ارتقاء سلامت پرداخته میشود.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
گفتاري مختصر در مورد طب سنتي(طب ايراني)
پس از قرنها دوري و انزوا قرار دادن طب سنتي كه بر پايه ي دانشي عظيم كهن قرار دارد، آن هم بدون هيچ دليل علمي و منطقي، اكنون زمان آن فرا رسيده كه تلاش های پزشكان اكادميك، منصف و معتقد به طب كهن ومتخصص طب ايراني به ثمر رسد وهمه ي انديشمندان و مصلحان جامعه با کنار زدن پرده های پیش داوری و جرم اندیشی و با تکیه بر تفکر و تحقیقی منصفانه و به دور از فریب تبلیغات و تعصب، بيشتر درباره ي اين ميراث گرانبها بيانديشند و عادلانه تر قضاوت نمايند.
مطالعه در اثار انديشمندان بزرگ وحكيمان طب سنتي- اسلامي ، به خوبي نشان مي دهد كه بسياري از بيماريهايي كه امروز طب جديد در زمره بيماري هاي صعب العلاج قرار گرفته ،در آن روزگاران، بسيار سهل العلاج بوده اند و با به گار گيري روشهاي كاملا منطقي و علمي و با استفاده از داروهاي كاملا طبيعي بيماريها را بدون بر جاي گذاشتن عوارض جانبي، از ريشه درمان ميكردند.
سوالي كه احتمالاً در ذهن خوانندگان عزيز و محترم ايجاد خواهد شد اين است كه با وجود اين همه پيشرفت ها و كشفيات خارق العاده طب جديد در شناخت ريزترين اجزاي بدن وتفسير كامل فيزيولوژي وپاتولوژي بيماري و به كار گيري تجهيزات وروشهاي درماني مدرن وبسيار پيشرفته ،چه نيازي به بازيافت واحياي مفاهيم يك طب قديمي(طب سنتي) كه بسياري از اين امكانات را در اختيار ندارد ،وجود دارد.
به نظر مي رسد انچه مهم هست نتايج درماني به دست امده با اين روش مي باشد.
بعنوان مثال اگر بخواهيم در مورد ميگرن كه يكي از انواع سردردهاست و يك بيماري شايع و فلج كننده در جامعه ي بشري امروزي است صحبت كنيم علي رغم همه ي پيشرفت هاي كه در شناخت دقيق اين بيماري در طب جديد وجود دارد قادر به درمان ان(ميگرن) وبسياري از بيماريهاي ديگر نيست وبراي درمان انها رو به روشهاي درماني طب سنتي(طب ايراني) اورده اند كه با ساده ترين روش هاي درماني ،ان (ميگرن) و بسياري از بيماريهاي صعب العلاج ديگر، به طور كامل درمان پذیرند
به هر حال بايد اين واقيعات را بپذيريم و بر اساس ان قضاوت كنيم ونه اينكه تحت تاثير تبليغات وتحريفات رسمي وغير رسمي افراد غير متخصص و بي صلاحيت كه هيچ اطلاعي از ديدگاها و روشهاي درماني واقعي طب ايراني ندارند ، اين طب عظيم را غيرعلمي و خرافي قلمداد كنيم.
اين نكته را نبايد فراموش كنيم كه براي مردود شمردن يك نظريه يا يك علم انهم علم عظيم وكهني مانند دانش پزشكي ايران، نقد و تحليلي علمي ومنطقي و بر اساس واقعيت لازم است وقضاوت بر اساس اعمال و نظريات افراد بي اطلاع در اين باره كاملا غير منطقي است.
سر درد ها يكي از بيماريهاي شايع در جوامع بشري از جمله ايران است و توانسته است نيروي كاري وفعال قشر عظيمي از افراد جامعه ما را فلج كند وهمه ما با نام ان اشنا هستيم.
براي ورود به بحث سردرد بايد در ابتدا بدانيم سردرد چيست و انواع ان كدامند.
سردرد دردي است كه فرد در قسمتهاي مختلف سر و پيشاني احساس مي كند.
سردرد پيش از اينكه يك بيماري باشد، يك نشانه مي باشد، نشانه يك بيماري كه ريشه دراعضاي دروني بدن انسان دارد لذا براي درمان ان پيش از هر چيز بايد، بايد به منشاء وعلت اساسي پيدايش ان توجه نمود، نه انكه با شروع سردرد بخواهيم با استفاده از انواع مسكن ها روي ان سر پوش بگذاريم.
طب سنتي(ايراني) بر اساس معيارهاي خاص خود سردردها را به انواع مختلف تقسيم بندي مي كند كه تعدادي از اين سردردها بر اساس مزاج هاي حاكم بر بدن انسان مي باشند و تعدادي ديگر نيز معياري متفاوتي دارند.
تقسيم بندي سردردها
سردردهاي كه مرتبط با مزاج ها مي باشند
1-سردردهاي صفراوي
2-سردردهاي بلغمي
3-سردردهاي سوداوي
4-سردردهاي دموي(خوني)
يا به طور كلي ما داراي دو نوع سردرد مي باشيم سردردهاي سرد وسردردهاي گرم.
سردردهاي غير مرتبط با مزاج ها
سردردهاي كه ناشي از : علل عروقی، عفونت C N S، عفونت های غیر از C N S، سایر اختلالات CNS، فشار خون بد خیم، سینوزیت ، عفونت سیستمیک، سر درد دارویی و توکسیک یا متابولیک، استفاده مزمن و نادرست ضد درد ها، سندرم قطع الکل، فشار خون بد خیم، درد ارجاعی از دندان، درد ارجاعی گوش و تب
اكنون به موضوع اصلي ينعي سردردهاي مرتبط با مزاج ها بر ميگرديم
سردردهاي صفراوي
سردردهاي صفراوي سردردهاي هستند كه از غلبه خلط صفرا بر بدن بوجود مي ايند ،علامتهاي غلبه اين خلط به طور مثال:
تلخي دهان-زردي چشم وچهره-وجود زرداب در معده-عصبي وزود رنج بودن-زردشدن سطح زبان-حالت تهوع و……. مي باشد.
اولين اقدام درماني در اين گونه سردردها، پختن ، اماده كردن واخراج اين خلط از بدن بيمار است.اخلاط مضر قبل از دفع شدن بايد پخته ونرم شوند، در غير اين صورت يا دفع نمي شوند يا دفع انها به كندي صورت گرفته و باعث رفع سردرد نخواهد شد.
در طب سنتي براي پختن اخلاط از منضج هاي مربوطه هر خلط استفاده مي شود.
به عنوان مثال پزندهاي صفرا عبارتند از:بنفشه-تخم كاسني-شاهتره-عناب-سه پستان-ترنجبين-گل سرخ و…….
در بيماران صفراوي نيز در برخي، علاوه بر درمان به وسيله داروهاي گياهي لازم است خون گيري انجام شود.قبل ازمصرف داروهاي عمومي ميگرن نيز گاهي نياز ميشود كه افرادصفراوي به وسيله مسهل هاي صفرا از معده خارج شود.
سردردهاي بلغمي
سردردهاي بلغمي، سردردهاي هستند كه از غلبه خلط بلغم بر بدن بوجود مي ايند علامتهاي غلبه اين خلط در بدن:
سنگيني سر- سستي عضلات- ازدياد بزاق- افزايش خواب- كسالت بسيار- سفيدي رنگ سطح زبان و گاه تهوع-استفراغ بلغم- نفخ- سردي معده-هضم نشدن غذاها واحساس سرماي بيش از حد مي باشد.
نضج بلغم در بدن حداقل 9روز به طول مي انجامد تا خلط فاسد پخته شود وبا مسهل ها مناسب خلط بلغم از بدن رانده شود.در بيماريهاي مزمن بلغمي وبا نفوذ اخلاط در ژرفاي بدن ومزمن شدن نضج بلغم خروج كامل ان از بدن ممكن است بيش از 9 روز به طول بيانجامد.
توجه به اين نكته در درمان بيماريهاي بلغمي بسيار حائز اهميت است، چرا كه ممكن است با 9 روز مصرف داروهاي ضد بلغم گمان شود كه درهيچ عضوي خلط بلغم وجود ندارد.در اين بخش ابتدا به پزندهاي بلغم اشاره مي كنيم كه عبارتند از:
انيسون- باديان-بادرنجبويه- شيرين بيان-گل سرخ- انجير- كشمش- پر سياوش- عسل- ترنجبين و……كه معمولا بصورت تركيب با يكديگر و گاه به تنهايي مورد استفاده قرار مي گيرند و در بعضي شرايط نيز داروهاي منضج بلغم به همراهي مسهلهاي مربوطه به كار مي روند كه كار پختن و دفع خلط به طور همزمان صورت مي پذيرد.
سردردهاي سوداوي
سردردهاي سوداوي، سردردهاي هستند كه از غلبه خلط سودا بر بدن بوجود مي ايد علامتهاي غلبه اين خلط در بدن:
تيرگي رنگ رخسار- فكر وخيال- اضطراب- تيرگي سفيدي چشم- گاه لاغري مفرط و ساير علائم غلبه خلط سودا بر بدن است .همانند قبل براي درمان اين سردردها بايد به پختن سودا اقدام كرد.نضج سودا در بدن حداقل 15 روز به طول مي انجامد .بنابرين سردردهاي را كه همرا با علامات فوق است و در عين حال از انواع ديگر سردردها تفكيك پذير هستند بايد ابتدا با منضج وسپس با مسهل سودا درمان نمود بعضي از پزندهاي سودا :
اسطوخودوس- بادرنجبويه- گاوزبان-پرسياوشان- رازيانه و……
سردردهاي دموي يا خوني
از انواع ديگر سردردها مي توان از سردردهاي دموي(خوني) نام برد.در اينگونه سردردها خلط خون كه يكي از اخلاط چهارگانه بدن است بر ديگر اخلاط غلبه يافته وايجاد سردردهاي دموي و ديگر بيماريهاي مربوطه به غلبه اين خلط در بدن مي نمايد.
علامت غالب شدن اين خلط بر بدن:
سرخي والتهاب سرو صورت وپر خوني وقرمزي رگهاي خوني چشم- نبض تند وپر- وسرخي زبان است. بهترين درمان اين گونه سردردها كم كردن خون مي باشد كه تاثير بسزايي در درمان ان خواهد داشت.
خون درماني در طب سنتي به سه طريق (حجامت-فصد يا رگ زدن و زالو درماني) انجام مي شود.همراه با كم كردن خون ودفع فساد ان از رگها داروهاي تصفيه كننده كبد ودفع همه اخلاط همرا باغذاهاي تصفيه كننده وملين علاج كامل اين سردردها را به دنبال خواهد داشت .در ضمن درمان بايد از خوردن غذاهاي سنگين –چرب-سرخ كردني ها واغذيه مضري مانند سوسيس وكالباس اجتناب شود.خوردن انار با پيه ان-مصرف مركبات-اب زرشك- شربت انار-ريشه بابا ادم-كاسني وعرق كاسني-اب كرفس خام – ابليموترش – تمر هندي چاي مكي-چاي سبز-چاي كوهي- اشهاي ترش و….در اين موارد مناسب مي باشد.
خون درمانی
در بيماران با سردردهاي دموي هر 15روز يك بار ميان دو كتف را حجامت كنيد تا زماني كه خون از الودگي،غلظت، چربي واملاح اضافي پاك وسرخ وزلال ويكدست گردد. پس از بهبود وضعيت ميتوانيد حداقل سالي دوباردربهاروپاييزاين كارانجام دهيد.
تنظيم انجام دفعات حجامت به عوامل متعددي ازقبيل تحرك ،ميزان صرف غذا، نوع غذا واب وهوابستگي دارد.
فصد يا رگ زني
رگ زني براي سردرد مي تواند پشت گوشها ،روي پيشاني يا وسط سر و ساعد دست ورگهاي صافن ويا مجموعه اي ازاينها صورت پذيرد.
زالودرماني
زالو درماني موثرترين روش درماني در خون درماني است.زالو با گرفتن خون وازاد كردن مواد ضد انعقاد ،رسوبات ولخته هاي خوني راحل كرده وخارج مي سازد.پيش از انجام زالو درماني بايد رژيم خاصي به بيمار داده شود.
ميگرن يا درد شقيقه
ميگرن سردرد مشهوري است كه 8/1مردم دنيا به ان مبتلا هستند. زنان اغلب مبتلايان به ميگرن را تشكيل مي دهند.ميگرن همراه با اسپاسم ماهيچه هاي سر ومتاثر از حالات عصبي وعوارض ديگر شكل ميگيرد.طبق نظريات جديد ، ميگرن در اثر كاهش قند خون وبالا بودن ميزان ترشح انسولين به وجود مي ايد كه سبب ترشح ادرنالين از غدد فوق كليوي وانقباض رگها مي شود. در مقابل با بالا رفتن ميزان ادرنالين در خونT پروستا گلندينها در بدن سنتز مي شوند كه سبب انبساط رگها هستند.اين سلسله اتفاقات سردردهاي ضربان دار درناحيه شقيقه را باعث مي شوند اما طبق اعتقاد طب سنتي، خون با مشاركت معده وكبد يكي از عوامل اصلي اين بيماري است به طوريكه به اعتقاد بو علي سينا ميگرن با 29 ريشه يا علت درارتباط است.عوامل عصبي نيز بايد به عنوان عوامل ثانويه به حساب ايند ونبايد با تصور اينكه ميگرن نوعي بيماري عصبي است به بيراهه رفت.
خون گيري در ميگرن ودر بيماراني كه خلط خون در بدن انها غالب شده است ويا دچار غلظت وفشار خون مي باشند لازم وضروري است.
علامت غلبه خون همچون:سرخي زبان –پري رگهاي چشم-برافروختگي صورت-گرم بودن سر وصورت نسبت به سايراعضا ونبض قوي وتند دراين بيماران ديده مي شود خون گيري در بيماراني كه دچار غلظت خون هستند بايد به وسيله حجامت عام ويا انداختن زالو پشت گوشها ودر صورت نياز روي دستها انجام شود .
ميگرن در بسياري اززنان علاوه بر معده ارتباط مستقيم و اساسي با رحم و بيماري هاي رحمي دارد ودرمان ان بدون مداواي بيماري هاي مذكور امكان پذير نيست.
داروهاي عمومي براي درمان ميگرن
1-بخور مخلوطي از تخم گشنيز 1 استكان – گل ختمي – پونه- بابونه- اويشن هر كدام 5 گرم هرشب همراه با 3 تا 4 ليوان اب بجوشانيد و 10 دقيقه بخور دهيد.
2-چايي ميگرن كه مخلوطي است از نعنا-پونه – گل گاو زبان- سنبل الطيب – افسنطين –انيسون –مرزنجوش-باد رنجبويه- بهارنارنج-اسطوخدوس – زيره –ساقه كاسني- تخم گشنيز-تخم ريحان-گل ختمي-زوفا.از هركدام 25 گرم كه بايد همه مخلوط و نيم كوب نموده و بلافاصله بعد از هروعده غذا از 1 تا 2قاشق غذاخوري به مدت 15 تا 20 دقيقه دم كرده و استفاده كنند.
