مقدمه
درد مفاصل یکی از مشکلات شایع و ناتوانکننده است که افراد با طبعهای مختلف را تحت تأثیر قرار میدهد و میتواند ناشی از بیماریهایی مانند آرتریت، آرتروز یا التهاب باشد. از دیدگاه طب سنتی، هر فرد دارای طبع خاصی (سرد، گرم، خشک یا تر) است که بر نحوه واکنش بدن به غذاها و درمانها تأثیر میگذارد. بنابراین، درمان درد مفاصل و تدابیر غذایی مرتبط با آن باید با توجه به طبع فرد طراحی شود تا تعادل بدن حفظ شده و علائم درد کاهش یابد. برای مثال، افراد با طبع سرد ممکن است با مصرف غذاهای گرمکننده و ضدالتهاب مانند زنجبیل و دارچین بهبود یابند، در حالی که افراد با طبع گرم نیاز به غذاهای خنککننده و مرطوبکننده مانند کدو و هندوانه دارند.
درمان درد مفاصل در طب سنتی نه تنها بر تسکین علائم متمرکز است، بلکه به اصلاح سبک زندگی و تغذیه نیز توجه ویژهای دارد. برای افراد با طبع سرد و تر، پرهیز از غذاهای سرد و مرطوب مانند ماست و ترشیها و جایگزینی آنها با غذاهای گرم و خشک مانند عسل و ادویهجات توصیه میشود. از سوی دیگر، افراد با طبع گرم و خشک باید از غذاهای گرم و تند پرهیز کرده و به جای آن از مواد غذایی خنککننده مانند سبزیجات برگدار و میوههای آبدار استفاده کنند. با رعایت این تدابیر غذایی و درمانی متناسب با طبع، میتوان درد مفاصل را مدیریت کرده و سلامت کلی بدن را بهبود بخشید.در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن می خواهیم به طور مفصل درباره مفاصل صحبت کنیم.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
تعریف وجع مفاصل
وقتی که مفصل های دست و پا با هم درد می گیرد واژه اوجاع مفاصل به کار می رود.در واقع این واژه نشانه ابتلای تمام و یا اکثر مفصل های بدن است.متخصصین طب سنتی دردی که در مفصل دست و پا ایجاد شود را وجع مفاصل می گويند.
درمان اوجاع مفاصل به طور کلی
مباني علاج در بيماريهاي وجع مفاصل و وجع ظهر و نقرس و عرق النساء مشابه ميباشد و در يك دسته قوانين كلي كه بايد در نظر گرفت.
اصول درمان مفاصل
اصول درمان مفاصل عبارت است از:
- قطع سبب
- تنقیه
- تبدیل مزاج
- تقویت
- توصیه های غذایی
- پرهیزهای تغذیه ای
- سایر توصیه ها
از اصول قطع سبب
تدبیر سته ضروریه و رفع مشکلات زمینه ای از جمله اختلالات گوارشی و هضم و توجه به نزله و زکام است .
درمان اوجاع مفاصل از نظر قانون
اگر سبب سوءمزاج ساده بدون ماده باشد:
یا التهاب ساده بدون ورم است که با اصلاح مزاج قابل درمان است اما این اصلاح مزاج نیز نیاز به تخلیه ماده مراری و خون دارد
اگر سبب سوءمزاج سرد ساده باشد:
که نیاز به پاکسازی عمومی ماده بلغمی دارد تا خون گرم شود
اگر سبب سوءمزاج خشک و گرمی باشد:
که علاج آن رطوبت بخشیدن به بدن است
اگر مادی باشد باید مانع از انصباب مواد شد با:
- جذب به خلاف
- تقلیل ماده
- تقویت عضو
پرهیزات غذایی به طور کلی در بیماری مفاصل
پرهیزات غذایی به طور کلی در این بیماری ها عبارتند از:
- استعمال مبخّرات ، لحوم غليظ، ماهي شور و نمك سود، چغندر، هويج ، خيار و خربزه .
- آنچه مضر اعصاب است مثل حموضات و لبنيّات و مبرّدات و مخدرات بدون مصلحات
- در مورد هر یک از انواع کمردرد ساده و مادی بر حسب سبب آن پرهیزات غذایی خاص صورت میگیرد.
نکاتی در درمان اوجاع مفاصل
اگر مزاج دموی باشد: فصد از جهت مخالف و اگر درد عام بدن باشد از هر دو طرف
بعد قی مخصوصا اگر ماده در اسافل است و قی بهتر از اسهال باشد
بعد اسهال دهند اگر مانعی از نضج نیست ( اگر ماده صفراوی باشد و نضج هم باشد سریع می توان استفراغ داد اما اگر غلیظ باشد باید به رفق شروع کرد و اول ماده را رقیق نمود / کلا بهتر است اسهال به آرامی باشد)
برای ایجاد نضج میتوان از ماء الشعیر استفاده کرد
بهتر است که در ابتدای مرض و علائم شروع به درمان و خونگیری نکرد زیرا که باعث برانگیخته شدن خلط و پخش شدن در بدن میشود
در بیماری درد مفاصل روزهای 4 و 7 و 11 بحران است و بهترین بحران روز 14 است و تا جایی که امکان دارد باید پاکسازی را تا نضج به تاخیر انداخت و در این مدت از نطول آبهای سرد یا گرم یا ولرم استفاده کرد و بهتر است در ابتدا سرد باشد زیرا حرارت جاذب ماده است.
در استفاده از مراهم و ضمادات باید دقت داشت که از نوع حار نباشند زیرا باعث جذب بیشتر ماده میشوند
مخدرات نیز باعث حبس و خامی ماده می شوند و سردی ها هم خلط غلیظ را خام تر و رقیق را غلیظ می کند و بیماری را طول می دهد
اگر ماده بیماری ترکیبی باشد داروهای مورد استفاده نیز باید ترکیبی باشد
سکنجبین به خاطر ترشی، زیاد برای درد مفاصل موافق نیست
بزور قویه مثل رازیانه اخلاط را میسوزانند و متحجر میگردانند
پس وقتی نضج تمام شد از سورنجان و بوزیدان برای استفراغ استفاده می کنیم و سپس خزه و امثال آن را بر مفصل مالش میدهند؟
نباید در ابتدا( شروع درمان ) داروهای کم اثر داد زیرا مواد را حرکت میدهد
چه بسا برخی از صاحبان اوجاع مفاصل مثل مبرودین و مرطوبین با اسهال و حقنه جواب ندهند و ادرار برایشان بهتر باشد
و افراد لاغر اندام نیز تحمل اسهال و ادرار زیاد وجود ندارد و باعث احتراق مواد میشود
در اوجاع مفاصل از رادعات در شرایطی میتوان استفاده کرد. الا در عرق النسا که به هیچ وجه جایز نیست
زمانی که ماده نضج کافی یافت می توان از داروهای محلل و ملین که ماده را به سطح میکشند استفاده کرد
حتی از بادکش، داغ کردن، داروهای محمر و تاول آور مثل سیر و پیاز و عسل بلادر استفاده میشود
تغییر دادن دوره ای داروها بسیار مهم است
در بیماران سودایی اصلاح حال طحال بسیار مهم است
اکر هم صفرا و هم بلغم وجود داشت باید هردو را با هم اسهال داد و اگر فقط بلغم دفع شود پس از مدت کوتاهی صفرا بلغم تازه به محل می اورد
سورنجان مسهل بسیاری خوبی برای این کار است زیرا ماده رقیق را به سرعت اسهال میدهد و همینطور قبض و تقویت نیز دارد و بیشتر از سایر داروهای مشابه منافذ را می گشاید تنها ضررش آسیب به معده است که بهتر است با فلفل و زنجبیل و زیره مخلوط شود
علائم وجع مفاصل ساده
اندک اندک اشتداد یابد
ثقل و ورم ندارد
بدون تغییر رنگ
حرارت و برودت و یبوست قابل مشاهده است
درمان اوجاع مفاصل گرم ساده
تبدیل مزاج: شربت لیمو یا شربت تمرهندی یا سکنجبین رمانی
در صورت نیاز به تدابیر قویتر (با ملاحظهء سن و عادت و وقت): انجام فصد
درمان اوجاع مفاصل سرد ساده
تسخین و تدابیر مسخنه و ادویه های گرم
درمان اوجاع مفاصل خشک ساده
ترطیب بدن با تدابیر مرطبه
روغنهای رطبه مانند روغن بادام، روغن کدو
توصیه به استفاده از اغذیه مرطبه مانند شیر گاو وآب گوشت
تدابیر غذایی در اوجاع مفاصل ناشی از سوءمزاج ساده
تعدیل مزاج در حار با مبردات مانند شربت لیمو و سکنجبین رمانی
در بارد با مسخنات
در یابس با مرطبات مانند شیر گاو – آب گوشت
علائم و درمان وجع مفصل مادی
علائم وجع مفاصل با غلبه دم
علامات غلبه دم
وجع ضربانی
کشیدگی در مفصل
شدت حرارت ملمس
قرمزی عضو
مزاج گرم و تر و بدن عضلانی و فصل بهار و در جوانی و تناول اغذيه و اشربه مولد خون بیشتر دیده میشود.
درمان وجع مفاصل با غلبه دم
فصد
بسیار ومکرر
فصد باسلیق از جانب درد و اگر در کل بدن باشد هر دو طرف
درد در یک دست: اکحل مقابل
درد دردو دست: اکحل دو طرف
درد در پا: باسلیق همانطرف
جلسه بعد صافن همانطرف
حجامت
درصورتی که منعی برای فصد باشد پایین تر از موضع درد
2- قی: خصوصا اگر درد در پا باشد 3-2 روز بعد از فصد یا حجامت
3-مسهل: بعد از نضج، مسهل صفرا از هلیله جات و سورنجان (شرب مسهل در روز بحران نباشد)
4- غذا: پرهیز از گوشت خاصه گاونر وشیرینی، آش سماق، غوره، ماش با شیره بادام، نخوداب
5- داروی موضعی: ابتدا: رادع و آب سرد (اگر ماده زیاد و در حال حرکت…)
در انتها: محلل و مخدرات
6- اگر حرارت و التهاب شدید بود قبل و بعد از فصد آب کشک جو و آب انارین وسکنجبین- تمر هندی وآلو و روغن بادام باید استفاده کرد
تبرید و شیره جات مدره مانند کاهو و کاسنی و خیارین
تدابیر غذایی در اوجاع مفاصل ناشی از غلبه دم
توصیه ها
- استفاده از مزورات
- تلیین طبیعت با آلو بخارا و تمر هندی
- لزوم استفاده از ماء الشعیر
- استفاده از غذاهای بارد رطب که باید سردی بیشتر از تری باشد خرفه و اسفناج
- استفاده از مطفیات حرارت غوره – سماق – انار ترش
- کم کردن مبردات بعد از توقف بیماری
پرهیزها
- مخدرات به دلیل حبس و خام کردن ماده
- سکنجبین ترش
- غذاهای حار مولد دم مانند حلوا و خرما و شیره انگور
- غذاهای سرد ( بیش از حد )
- گوشت به خصوص گوشت گاو – بز
- شراب
علائم وجع مفاصل حار صفراوی
ملمس سخت گرم و سوزانتر
ملمس با زردى رنگ و يا سرخى اندك بود
ثقل و ضربان و ورم و تمدد كمتر
درد شديدتر و سوزانتر
از ادويه بارد تسكين بسيار يابد
اشتداد از اشیای مسخنه
التهاب و عطش
علایم صفرا
مزاج صفراوى بیمار و فصل گرم و تدابير سابق مولد صفرا
درمان وجع مفاصل صفراوی
مثل دموی اما در اینجا تسکین و تبرید بیشتر باشد و از ادویه بارده بدون قبض مثل کدو و کاهو با سرکه و گشنیز ضماد کنند و محللات نیز لازم نیست
- فصد:
- منضج ومسهل
- احتیاط در تجویز رادعات
- قی
- مدر:ماده بیماری فضله هضم 2و3 (تنقیه کبد و عروق) سکنجبین در دم و صفرا بسیار مفید است اما زیاد ترش نباشدمدرات حاره (رازیانه-کرفس …)ممنوع
- موضعی: آب سرد-اسفرزه+ روغن گل
- مسکن: سورنجان- گشنیز+ شکر- تخم خشخاش سفید+ شکر
تدابیرغذایی مفاصل ناشی از سوءمزاج حادث از غلبه صفرا
توصیه ها
- تلیین طبیعت
- تدابیر نوع دموی با افزایش تبرید و تسکین
- تبرید و ترطیب با غذاها و گوشت ها سبزی ها و میوه ها
- تبرید و ترطیب با ماء الشعیر
- ترک غذا در صورت بروز تب و انجام تدبیر ملایم بیماری های حاد
- استفاده از غذاهای بارد غلیظ مانند عدس با سرکه و گاهی از غذاهای مجفف منتفع می شوند
- استفاده از غذاهای غذاهای مجفف ( جلوگیری هیجان )
- استفاده از غذاهای ملطف مانند مزورات – مزوره کدو و اسفناج و مزوره ماش با شیره بادام و اسفناج
- کم کردن مبردات بعد از گذشتن دو هفته
- عدم گرسنگی زیاد
- استفاده از میوه هایی مانند انار سیب گلابی آلو و هلو
- در صورت تب استفاده از تبرید و تلطیف مانند ماء الشعیر و آب خیار و آب هندوانه و با غذاهای ترش مانند شربت غوره و سکنجبین
پرهیزها
- اکل
- شراب
- گوشت مگر در صورت وجود ضعف
علائم وجع مفاصل ناشی از فساد ماده
- درد
- خارش
- گزش
- با هر تماس مختصری بیمار آزار می بیند.
- ارجاع
علائم وجع مفاصل بارد بلغمی
- کثرت ثقل
- سفیدی لون
- قلت عطش
- قلت حرارت و التهاب
- نرمی و انبساط ورم
- میل وجع به عرض و عمق
- فقدان علامات خون و صفرا بود
- به چيزهاى گرم نفع يابد و از سرد متضرر میشود
- سفیدی ادرار
- دلائل مزاج بلغمى
- مزاج و سن و هوا و تقدم تدابير بلغمافزا مثل اغذيه بارد رطب و سکون و قلت رياضت و ترك استحمام و غيره مولد فضول بلغميه
درمان وجع مفاصل بلغمی
- قی: بسیاری از بیماران فقط با قی بهبود می یابند به شرطی که مانعی نباشد(فصل گرما)مطبوخ شوید+اصل السوس+ عسل
- منضج و مسهل: نضج بلغم ، مسهل بلغم و سورنجان، اگر وجع نزلی باشد و بعد از خواب اشتداد شود حب ایارج تکرار شود
- مدرات: مالش روغن تاتوره و حنا
- موضعی : محلل وملین در انتها ضماد محللات مثل بابونه، اکلیل الملک، گل بنفشه، آرد جو و هرچه درآن تلیین و تحلیل باشد
- فصد
تدابیرغذایی مفاصل ناشی از سوءمزاج حادث از غلبه بلغم
توصیه ها
- کم کردن غذا
- استفاده از غذاهای لطیف مانند نخوداب – شوربای جوجه مرغ – مزورات با ادویه جات گرم ملطف مانند زعفران و دارچین و فلفل
- استفاده از مغز های گرم و خشک مجفف مانند گردو و چلغوزه
پرهیزها
- میوه
- لبنیات
- آب سرد
- غذای شب
- پرخوری در شب
- گوشت و در صورت ضرورت استفاده از گوشت پرندگان
- غذا های بارد رطب
علائم وجع مفاصل سوداوی
صلابت ورم
کمودت
خشکی جلد
قلت تمدد و درد
صلابت نبض
انتفاع از مسخنه مرطبه
سایر علامات مزاج سوداوى و فصل و تدبيرهاى گذشته مولد سودا
درمان وجع مفاصل سوداوی
- فصد: فصد باسلیق و یا صافن که باید رگ فراخ زنند و اگر خون غلیظ و سیاه باشد زیاد بگیرند و اگر سرخ و صاف باشد سریع ببندند و منضج و ملطف دهند و بعد فصد کنند
- منضج: بعد از نضج ماده سودا، مسهل دهند و غذا نخودآب باشد
- مسهل: بعد از نضج تنقیه با مطبوخات مثل افتیمون که در آن سورنجان باشد و تنقیه مکرر باشد
- محلل وملین، اضمده محلله ملینه مثل بابونه و آبزنات و روغن های گرم و حمام و ریاضت معتدل پیش از غذا (پرهیز از محلل قوی)
- اصلاح طحال
- ترطیب بدن: استحمام معتدل و ریاضت معتدل
- عدم تحلیل زیاد
تدابیرغذایی مفاصل ناشی از سوءمزاج حادث از غلبه سودا
توصیه ها
- استفاده از غذاهای لطیف مانند نخوداب جوجه مرغ
- استفاده از مزورات یا گوشت های لطیف پرندگان
- ترطیب بدن
- استفاده از غذاهای نوع دموی و صفراوی مانند آش جو با تسخین آن با چیزی مانند عسل یا ادویه جات قلیل الحرارت به خصوص در سودای احتراقی
- استحمام معتدل قبل از غذا
- ورزش معتدل قبل از غذا
پرهیزها
- ترشی
- مولدات ریح
- افراط در تحلیل
علائم وجع ناشی از احتباس ریح
تمدد شدید
عدم ثقل
انتقال وجع از موضعی به موضع دیگر
حذر كنند از آنكه ادويه قوى الاستفراغ قبل از نضج خلط و استعداد آن به خروج استعمال كنند بهر آنكه دوا استفراغ اجزاى لطيف رقيق كند و غليظ بگذارد و خلط او بيفزايد و قلع او متعسر يا غير ممكن شود.
تدابیرغذایی مفاصل ناشی از ریح
توصیه ها
- غذاهای لطیف
- عرق رازیانه به جای آب
کشف محل مشکل
- و بيشتر از ماده افتد كه در گوشت گرداگرد مفاصل درآيد
- و باشد كه آن ماده به رباطات نيز نافذ شود.
علاج سه آخر!
خلع را به مدّ و ردّ به رفق به شكل طبيعى بازآرند
و از اين ادويه طلا سازند: ماش ده درم ،گل ارمنى، مرّ مكّى، گل خطمى سفيد، گل سرخ از هريك ، سه درم، برگ مورد پنج درم نرم كوفته، به سفيده تخم مرغ سرشته، به كار دارند،
و وثء و وهن را همين طلا موافق و كافى بود.
