مقدمه
دیابت، این بیماری کهن با تظاهرات پیچیده، از دیرباز مورد توجه حکمای طب سنتی بوده است. در متون پزشکی تاریخی از بقراط تا ابنسینا، توصیفات دقیقی از علائم این بیماری شامل تشنگی مفرط، پرادراری و کاهش وزن به چشم میخورد. امروزه نیز دیابت به عنوان یکی از مهمترین چالشهای نظام سلامت جهانی شناخته میشود که سالانه جان میلیونها نفر را میگیرد. دیدگاه طب سنتی با نگاهی کلنگر، دیابت را ناشی از عدم تعادل اخلاط و به ویژه غلبه حرارت و سوءمزاج گرم در کلیهها میداند. این نگرش عمیق، راه را برای ارائه راهکارهای درمانی جامع و پایدار هموار میسازد.
در همین راستا، طب سنتی با تکیه بر مفاهیم بنیادین “استفراغ” و “احتباس”، به مدیریت هوشمندانه این بیماری میپردازد. استفراغ در این مکتب به معنای فرآیندهای طبیعی پاکسازی بدن از مواد زائد است که در دیابت به دفع خلط صفرای اضافی کمک میکند. از سوی دیگر، احتباس به حفظ مواد ضروری و تعادل بخشی به اخلاط بدن اشاره دارد. این دو مفهوم مکمل یکدیگر، اساس رویکرد درمانی طب سنتی در کنترل دیابت را تشکیل میدهند. با بهرهگیری از این اصول و ترکیب آن با دانش روز، میتوان به استراتژیهای مؤثری برای پیشگیری و کنترل عوارض ناتوانکننده دیابت دست یافت.در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن می خواهیم درباره دیابت بیشتر صحبت کنیم.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
دیابت
در نوشته های پاپیروس 1550 سال قبل از میلاد ، علایم شبیه دیابت مانند سرعت از دست دادن مایعات و افزایش ادرار دیده می شود اما نامی از بیماری در آن برده نشده است. در نوشته های بقراط نیز علایمی مثل کاهش وزن و از دست دادن مایعات بدن بدون ذکر نام بیماری به چشم می خورد. در متون قدیمی هندی و چینی نیز علایمی شبیه به این بیماری ذکر شده است. اولین بار نام دیابت رو آریتائوس – پزشک یونانی- به کار برد. سپس دانشمندان ایرانی مانند محمد بن زکریای رازی و بخصوص بوعلی سینا به توضیح این بیماری و برخی از عوارض آن پرداختند.
امروزه دیابت یکی از مهمترین علل مرگ و میر و ایجاد عوارض جدی در جهان است.به بیماری دیابت silent killer یا کشنده بی صدا گفته می شود و بر طبق آمار هر 8 ثانیه یک نفر در دنیا به علت دیابت و عوارض آن جان خود را از دست می دهد. خطر مرگ در افراد دیابتی 2 برابر افراد سالم است. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی در سال 2011 میزان شیوع دیابت در افراد بالغ در ایران برابر با 3/10 درصد بوده است.
تعریف دیابت
از دیدگاه طب جدید به میزان قند خون ناشتا بیشتر یا مساوی با mg/dL126 و قند خون 2 ساعت بعد از غذا بیشتر از mg/dL200، یا هموگلوبین A1c (قند 3 ماهه)بیشتر یا مساوی 5/6 درصد به علاوه علایم تشنگی، پرنوشی و پرادراری، دیابت گفته میشود. دو نوع عمومی دیابت قندی وجود دارد: [1]
- دیابت نوع 1، که ناشی از کمبود ترشح انسولین است و خود به دو دسته تقسیم می شود:
الف) نوعی کهدرنتیجه تخریب خود ایمنی سلول های بتای پانکراس ایجاد می گردد.
ب) نوعی که فاقد شاخص های نشان دهنده فرایند تخریب خودایمنی سلول های بتاست.
- دیابت نوع 2 ، گروه متنوعی از اختلالات است که معمولا با شواهد متغیر مقاومت به انسولین( کاهش حساسیت بافت های هدف به انسولین به ویژه عضلات و کبد) ، اختلال ترشح انسولین و افزایش تولید گلوکز همراه است.
از دیدگاه طب سنتی دیابت مرضی است که در آن مریض مدام تشنه است و مدام آب مینوشد و سیراب نمیشود و آب نوشیده شده در اندک زمانی، با اراده از راه ادرار دفع میشود و بیمار دائما نیاز به ادرار کردن دارد. غلبه حرارت و سوءمزاج گرم بر کلیه، مهمترین عامل بروز این بیماری از دیدگاه حکمای طب سنتی است. حرارت بالا در کلیه قوه جاذبه آن را تقویت مینماید و کلیه برای کاهش این حرارت طلب آب و رطوبت مینماید و این آب را از کبد جذب میکند. از طرف دیگر کبد نیز آب را از معده جذب مینماید و این جذب آب و رطوبت از معده باعث ایجاد خشکی و در نتیجه احساس تشنگی مفرط در فرد مبتلا میشود.
عوارض دیابت
دیابت با ایجاد اختلال در سوخت و ساز چربی و پروتئین باعث ضعف و تحلیل بافتهای بدن، کمبود انرژی و لاغری میشود. علاوه بر این عوارضی از قبیل بیماریهای قلبی عروقی، مغزی، نارسایی کلیه، اختلالات چشم و دستگاه گوارش و…نیز برای فرد ایجاد می نماید. در جدول زیر خلاصه ای از عوارض این بیماری آورده شده است.
- عوارض قلبی: نارسایی احتقانی قلب ، بیماری عروق کرونر ، آنفارکتوس قلبی ، مرگ ناگهانی / فقدان درد سینه
- عوارض مغزی: 3 برابر بیشتر از افراد عادی
- عوارض دستگاه گوارش: تآخیر تخلیۀ معده ، اختلال حرکات روده ، اختلال عملکرد مری
- عوارض کلیوی: افزایش جریان خون کلیه >>> دفع کم پروتئین >>> دفع زیاد پروتئین >>> بیماری مرحلۀ نهایی کلیه
- عوارض چشمی: اختلالات شبکیه ، گلوکوم ، کاتاراکت >>> کوری 25 برابر بیشتر از افراد عادی
- فشارخون تسریع عوارض قلبی – عروقی و کلیوی ، عامل خطر برای بروز عوارض چشمی
- اختلالات عصبی: اختلال حس و خواب رفتگی اندام ها ، درد اندام ها ، اختلال تعریق ، علایم چشمی مثل دوبینی ، علایم قلبی مثل افزایش ضربان قلب در استراحت یا کاهش فشارخون ناگهانی
- عوارض اندام تحتانی: ایجاد زخم پا و عفونت آن ، التیام نامناسب زخم
- اختلالات دستگاه تناسلی: اختلال نعوظ و انزال معکوس در مردان / کاهش میل جنسی و خشکی واژن در زنان
- تظاهرات پوستی: زخمی شدن و تأخیر در التیام آن ،لکه های پوستی ، ضایعات تاولی ، ضخیم شدن ، خشکی و خارش پوست ، شکستن سدهای پوستی و تسریع روند پیری
- اختلالات اسکلتی: کاهش استحکام و افزایش احتمال شکستگی استخوان ها
اما نکته مهمی که در اینجا وجود دارد این است که با کنترل مناسب قند خون می توان از بروز بسیاری از این عوارض پیشگیری نموده و یا آنها را به تاخیر انداخت . بنابراین اگر شما یا نزدیکانتان به این بیماری دچار هستید، باید حتما با دقت به نوسان قند خون و میزان قند خون ناشتا و 2 ساعت پس از غذای خود توجه کنید. فاکتور مهم تری که در تعریف دیابت نیز ذکر شد، میزان هموگلوبینA1C یا قند سه ماهه است که بالا بودن آن (بالای 5/6) خطرناک بوده و نشانه عدم کنترل قند خون در سه ماه گذشته است. بنابراین همیشه از میزان قند 3 ماهه خود مطلع باشید .
هدف ما در این نوشتار این است که شما را با غذاها و روشهایی آشنا کنیم که از دیدگاه طب سنتی کنترل کننده قند خون هستند. البته رعایت کردن این دستورات به عهده شماست و یکی از شروط موفقیت در کمک به روند درمان یک بیماری مزمن مانند دیابت، صبر و حوصله و رعایت دقیق توصیه ها می باشد.
دیابت و استفراغ و احتباس
معنی استفراغ در طب سنتی با مفهوم آن در طب جدید متفاوت است . از نظر طب سنتی به تمام روش هایی که طبیعت به وسیله آن ها مواد زائد و غیر طبیعی و نامناسب را از بدن تخلیه کرده و بدن را پاکسازی نماید ، استفراغ گفته می شود . وجود استفراغ برای حیات ضروری است زیرا اگر مواد زاید حاصل از فعل و انفعالات مختلف بدن – مثلا هضم غذا که فضولاتی تولید می کند – از بدن پاک نشده و در آن باقی مانده و روی هم انباشته شود ، تحت تاثیر حرارت بدن قرار گرفته و متعفن و فاسد شده و باعث ایجاد بیماری می گردد. طبیعت به انحاء مختلف این مواد را از بدن دور می نماید مثلا ادرار ، مدفوع ، عرق ، عادت ماهیانه ، دفع گاز از روده ، ترشحات واژن ، ترشح منی و …
خروج هر یک از این موارد نیز باید به اعتدال باشد و افزایش و کاهش هر کدام می تواند به بیماری منجر شود.
گاهی نیز بعضی مواد زائد بیش از اندازه در بدن تجمع یافته و طبیعت را وادار می کنند که با شدت بیشتری آن ها را دفع نماید. این حالت در مواقعی از قبیل اسهال ، استفراغ ، خونریزی و آبریزش از بینی و … رخ می دهد.
بنابراین بر خلاف آنچه که در طب جدید مرسوم است ، نباید با داروهای مختلف جلوی خروج مواد زاید از بدن را گرفت . مثلا نباید در قطع و توقف اسهال و استفراغ کوشید مگر آن که شدت آن ها به حدی باشد که بیم زیان رسیدن به بدن برود.
گاهی نیز طبیب مجبور است به روش هایی طبیعت به خواب رفته بدن را مجبور به استفراغ مواد زاید نماید تا بدین وسیله به اهداف درمانی خود دست یابد.
احتباس نیز در طب سنتی مفهوم خاصی دارد و آن نگه داشتن مواد در داخل بدن است تا فعل و انفعالات مناسب روی آن ها انجام گیرد و زمینه رشد و نمو و سلامت بدن فراهم گردد. این امر نیز اگر به دلایلی از قبیل تنگی ها و گرفتگی ها در اعضا ، یبوست ، غلظت بیش از حد مواد و … از وضعیت نرمال خود خارج شود و باعث تجمع بیش از حد مواد در بدن گردد ، باید مورد درمان قرار گیرد .
در بیماران دیابتی که غلبه خلط صفرا در بدن آن ها وجود دارد ، یکی از اهداف درمانی خارج ساختن خلط اضافی موجب بیماری ، از بدن می باشد که همان مفهوم استفراغ طب سنتی را در ذهن تداعی می کند. روش های مختلف این کار از تدابیر اغذیه و داروها و اعمال یداوی به تفصیل در مباحث بعدی توضیح داده خواهد شد.
