انواع بادکش و کاربردهای آنها

مقدمه

بادکش‌درمانی یا حجامت خشک یکی از روش‌های قدیمی و پرکاربرد در طب سنتی است که قرن‌هاست برای درمان انواع بیماری‌ها و بهبود سلامت عمومی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این روش با ایجاد مکش روی پوست، باعث افزایش جریان خون، کاهش التهاب و تسکین درد می‌شود. بادکش‌درمانی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: بادکش خشک وب ادکش تر.

در بادکش خشک، تنها از مکش استفاده می‌شود، در حالی که در بادکش تر، پس از ایجاد مکش، خراش‌های سطحی روی پوست ایجاد می‌شود تا خون‌گیری انجام شود. هر یک از این روش‌ها کاربردهای خاص خود را دارند و بسته به شرایط بیمار انتخاب می‌شوند.

در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن، به بررسی انواع بادکش و کاربردهای آن‌ها در درمان بیماری‌ها و بهبود سلامت می‌پردازیم.با این حال، استفاده صحیح از این روش نیاز به دانش و تجربه کافی دارد تا از عوارض احتمالی جلوگیری شود. در ادامه، اطلاعات جامعی درباره انواع بادکش، نحوه انجام آن و موارد کاربرد آن ارائه خواهد شد.

حجامت بلاشرط ناری (بادکش گرم)

کاربرد حجامت بلاشرط ناری

• تغییر جهت ماده از یک عضو به‌سوی دیگر
• به‌ظاهر کشیدن ورم عمیق برای رساندن ادویه موضعی به آن
• انتقال ورم از عضو شریف به عضو خسیس (عضو مجاور کم‌اهمیت‌تر) ممکن است فقط در ابتدای سیر بیماری و قبل از استقرار کامل ماده این کار مجاز است و بعد از انصباب کامل ماده و ایجاد ورم، باعث جذب بیشتر ماده به‌سوی آن موضع و بدتر شدن بیماری و تشدید درد می‌شود.
• گرم کردن عضوی که برودت بر آن مستولی شده است.
• نفخ و ریاح بر عضوی مستولی شده باشد که باعث تحلیل آن می‌شود البته بادکش ناری در این مورد قوی‌تر است.
• برگرداندن عضو به موضع اصلی خود (شکستگی دنده، مهره شکسته یا دررفته، جااندازی فتق و بیضه نزول نکرده)
• تسکین درد، وقتی درد شدیدی در عضوی باشد که از شدت درد قوت مریض ساقط گردد، برای تسکین درد محجمه روی موضع می‌گذارند که به 2 دلیل درد می‌تواند ساکت شود: 1- تسخین و گرم کردن باعث آرام شدن درد می‌شود مثل قولنج ریحی و دردهای رحم که در این حالت بادکش با آتش قوی‌تر است. 2- ماده درد از موضعی به موضع دیگر منتقل می‌شود مثل عرق النساء و درد ورک که محجمه بر ظاهر یا باطن ران می‌نهند و به قوت می‌مکند تا ماده به پایین منتقل شده و درد ساکن شود.
• کشیدن ماده از عضو مانند تخلیه ناسور یا رطوبت رحم، هرگاه جراحت یا زخمی در عضوی عمیق و باطنی باشد که تنقیه آن به‌راحتی ممکن نباشد محجمه بر آن عضو می‌نهند و با مکش قوی چرک را بیرون آورده و قرحه را از چرک پاک و دوای مرهم را روی آن قرار می‌دهند مثل قرحه گوش. قبل از انجام آن بایستی پاک‌سازی عام بدن صورت بگیرد در غیر این صورت به دنبال بادکش ماده از سایر اعضا به عضو محجوم می‌ریزد.
• جهت جذب خون و مواد غذایی به عضو و چاق کردن آن
• برای لاغر کردن عضوی خاص که محجمه را بر حوالی و اطراف آن می‌گذارند تا خون آن عضو (غذای آن) را به اطراف جذب کرده و آن عضو از کمی غذا لاغر شود.

نکته مهم

قبل از استفاده از حجامت بلاشرط غیر ناری باید حتماً تنقیه بدن به‌صورت کامل انجام شود.در غیر این صورت باعث جذب مواد به موضع حجامت شده و ضرر آن بیشتر از منفعت خواهد بود.

انواع بادکش ازنظر محل انجام

بادکش صورت و سینوس‌ها

این بادکش برای درمان انواع نزله و زکام و سینوزیت و بیماری‌های چشم و … به‌منظور انتقال ماده از عضو شریف، گرم کردن عضو، تسکین درد، تحلیل ریاح و جذب خون و یا حتی چاق یا لاغر کردن صورت انجام می‌شود.

شیوه انجام این بادکش نیز مانند سایر بادکش‌ها می‌باشد. لذا همه قوانین انجام بادکش نظیر پاک‌سازی بدن، روغن‌مالی و … باید قبل از انجام آن رعایت گردد. تنها تفاوت این بادکش با سایر بادکش‌ها در مدت انجام آن است که چون صورت عضو حساس و پرخونی می‌باشد، بلافاصله سرخ و حتی کبود می‌شود. لذا برای این بادکش باید خیلی سریع و حتی به‌صورت لغزان انجام شود تا محجمه بیشتر از 20-10 ثانیه روی یک نقطه ثابت نباشد.

بادکش نقره

این بادکش برای انواع بیماری‌های دماغی و سر و گردن کاربرد دارد و چون احتمال عارضه حجامت نقره (فراموشی) در آن کمتر است بیشتر از آن استفاده می‌شود.

شیوه انجام آن مثل سایر بادکش‌ها می‌باشد. مدت گذاشتن لیوان نیز بر اساس تحمل و شرایط فرد بین 5-10 دقیقه به فاصله هرروز یا یک روز در میان معمولاً کفایت می‌کند.

بادکش پشت

این بادکش برای درمان گرفتگی‌های عضلانی، انواع نزله و زکام، گرم کردن دستگاه تنفسی و … استفاده می‌شود. محل انجام آن در ناحیه پشت بدن می‌باشد به‌طوری‌که یک لیوان در محل حجامت عام و سایر لیوان‌ها در زیر آن در 2 طرف ستون فقرات گذاشته شود. در افراد چاق‌تر می‌توان یک ردیف لیوان در قسمت بالا و نیز 1-2 ردیف لیوان در سمت پهلوها کنار لیوان‌های قبلی قرار داد.

 بادکش شکم

از این بادکش برای درمان سردی احشا و دستگاه گوارش و درد و بیماری‌های ناشی از آن، قولنج ریحی و … استفاده می‌شود. برای انجام آن در منابع طب سنتی آمده که لیوان آن باید به‌اندازه‌ای بزرگ باشد که ناف و محوطه اطراف آن را در 4 طرف بپوشاند ولی آنچه امروزه مرسوم است و خالی از فایده هم نیست از لیوان‌های معمول بادکش استفاده می‌شود به‌طوری‌که از اطراف ناف شروع و از 4 طرف چندین لیوان در ردیف‌های متحدالمرکز گذاشته می‌شود که از زیر دنده‌ها تا ناحیه زهار و پهلوها را بگیرد. به دلیل این‌که در ناحیه شکم چربی بیشتری وجود دارد مدت انجام این بادکش نسبت به سایر بادکش‌ها می‌تواند طولانی‌تر باشد.

بادکش رحم و تخمدان‌ها

از این بادکش برای گرم کردن رحم و تخمدان‌ها، اختلالات طمث و غلظت خون حیض، رفع رطوبت و ترشحات رحم، تسکین دردهای حیض و … استفاده می‌شود. محل انجام آن قسمت انتهای شکم و پشت در ناحیه لگن می‌باشد. معمولاً برای انجام آن از قسمت زیر ناف تا ناحیه پوبیس روغن‌مالی شده و چندین لیوان در یک یا دو ردیف قرار می‌گیرد و سپس لیوان‌ها را برداشته و از پشت در همین ناحیه این کار صورت می‌گیرد. در صورت احتباس طمث، تعداد و مدت لیوان‌ها بیشتر بوده و تا کشاله ران می‌توان ادامه داد.

بادکش کمر یا سه بند

در دردهای بواسیر، نقرس و … معمولاً از این بادکش استفاده می‌شود.

بادکش ورک

در دردهای سیاتیک و انواع آرتریت‌ها و … می‌توان بادکش را روی ناحیه باسن و مفصل هیپ قرار داد.

بادکش مقعده

باعث جذب ماده از جمیع بدن و سر و امعاء می‌شود و برای فساد حیض مفید است و بدن را سبک می‌سازد. برای انجام آن یک لیوان کوچک در ناحیه پرینه بین واژن و مقعد در خانم‌ها و بین اسکروتوم و مقعد در آقایان قرار داده می‌شود. قبل از انجام آن رفع یبوست و تخلیه روده‌ها الزامی است چون این بادکش باعث جذب ماده از قسمت‌های بالای بدن می‌شود. بهتر است که در زنانی که در دوران باروری قرار دارند در 3 روز آخر سیکل (قبل از حیض) این کار صورت گیرد تا ماده‌ای که به این ناحیه کشیده شده از طریق حیض دفع شود ولی در مردان و زنان یائسه و نیز اطفال ممکن است جذب ماده باعث درد ناحیه شود لذا حجامت مقعده (با شرط) و خروج ماده در این افراد لازم می‌باشد.

بادکش زانو یا رکبتین

این بادکش برای انواع دردهای زانو و نیز دردهای ران و نقرس و بواسیر و فتق کاربرد دارد چون ماده را از بالا به پایین می‌کشاند. محل انجام آن در جلوی پا و اطراف زانو می‌باشد.

بادکش ساقین

این بادکش همانند حجامت ساقین دارای افعال و خواص بسیاری بوده به‌طوری‌که در درمان اکثر بیماری‌ها به آن اشاره‌شده است. محل انجام آن روی عضلات پشت ساق پا می‌باشد که تعداد لیوان‌ها برحسب جثه بیمار مشخص می‌شود.

بادکش پاشنه و کف پا و روی پا و سایر بادکش‌های موضعی

برای درمان بیماری‌های مختلف مربوط به آن عضو و یا برای انحراف ماده و سایر اهداف گفته‌شده برحسب شرایط می‌توان انجام داد.

انواع بادکش‌ها بر اساس خواص درمانی

بادکش بند آورنده خونریزی

بادکش یکی از مهم‌ترین اقدامات برای بند آوردن خونریزی غیرطبیعی از هر نقطه از بدن است. محل انجام بادکش بر اساس محل خونریزی متفاوت است مانند بادکش زیر پستان‌ها در افراط حیض یا روی عضله شکم و زیر دنده برای درمان خونریزی بینی. دلیل قطع خونریزی با گذاشتن محجمه زیر پستان این است که چون خلأ محال است با ایجاد مکش، مقداری از پوست و آنچه مجاور آن است به داخل لیوان جذب می‌شود و به‌تبع آن آنچه مجاور آن است نیز جذب می‌شود تا رحم و چون بین رحم و پستان به‌واسطه رگ‌هایی که خون حیض در آن‌ها جاری است مشارکتی وجود دارد، خون حیض به سمت لیوان جذب می‌شود و از میزان حیض کم می‌شود و در این حالت قوت و طبیعت مدبره بدن و معالجه طبیب می‌تواند بر آن غالب شده و خون حیض را قطع نماید. برای تأثیر بیشتر توصیه شده که اندام‌ها محکم بسته شود لذا باید به بیمار توصیه شود که دست‌ها را از ساعد تا زیر بغل و پاها را از مچ تا کشاله ران با باندکشی محکم ببندد و در 2 ساعت اول درمان، هر نیم ساعت بادکش را تکرار نماید یعنی 15 دقیقه لیوان بادکش را گذاشته و 15 دقیقه استراحت نماید. پس از 2 ساعت اول تا 4-6 ساعت بعدی 15 دقیقه بادکش و 30 دقیقه استراحت نماید. پس از این مدت برحسب شدت خونریزی و این‌که کم یا قطع شده است. فواصل انجام بادکش تعیین می‌گردد تا خونریزی کاملاً قطع شود.

برای قطع خونریزی رعاف، اگر خون از بینی سمت راست بیاید محجمه روی کبد و اگر از چپ بیاید بر نواحی سپرز و اگر هر دو طرف باشد بر هر دو طرف عضلات شکم می‌گذارند.

بادکش درد و سنگ کلیه

جهت جذب سنگ از کلیه به مثانه در حالتی که درد شدید به علت تنگی شدید مجاری کلیه ایجادشده است محجمه بر پهلوها در مسیر حالب می‌نهند و به قوت می‌مکند تا سنگ از جای خود حرکت کرده و پایین‌تر بیاید، سپس لیوان را جدا کرده و در جای پایین‌تر روی حالب قرار می‌دهند و همین کار را ادامه می‌دهند تا سنگ در مثانه بیافتد. نزول سنگ با جابه‌جا شدن درد و از بین رفتن آن مشخص می‌شود.

جااندازی فتق

در قیله که عبارت از اتساع کیسه بیضه‌ها و فتق آن است اول به حمام رفته و شکم را با روغن چرب کرده و محجمه را روی پوست شکم می‌گذارند و به قدرت می‌مکند تا به موضع خود برگردد و بعد از برداشتن محجمه و رجوع عضو، ادویه ملحمه قابضه بر مجرای کیسه بیضه‌ها گذاشته تا التیام یابد و از رجوع مجدد جلوگیری شود.

درمان بیضه نزول نیافته

در این مورد نیز مثل فتق و سنگ کلیه عمل می‌شود. ابتدا محل بیضه را در شکم با معاینه یا سونوگرافی پیدا کرده و زیر آن بادکش را می‌گذارند تا به‌تدریج به کیسه اسکروتوم هدایت شود. سپس با ادویه قابضه روی کیسه اسکروتوم و ناحیه اینگوینال مجرا را بسته تا دوباره به حفره شکمی برنگردد.

جااندازی استخوان شکسته

از این بادکش بیشتر در جااندازی دنده‌های شکسته که به داخل فرو رفته باشند استفاده می‌شود. برای انجام این کار، ابتدا روی محل موردنظر تا 3 روز دنبه و خرما ضماد می‌کنند تا نرم شود. سپس بادکش را در چند مرحله روی محل شکستگی می‌گذارند تا به‌تدریج استخوان به محل خود برگردد. سپس با داروهای مناسب مانند رب شیرین‌بیان یا مومیایی و … روی موضع ضماد می‌کنند تا استخوان موردنظر جوش بخورد.

مهره‌های دررفته و یا انحراف ستون فقرات

در این مورد نیز مانند شکستگی دنده باید بادکش در چندین مرحله و به‌تدریج صورت بگیرد تا مهره به‌جای اصلی خود برگردد با این تفاوت که روی مهره موردنظر بادکش را نمی‌گذارند بلکه اگر ستون فقرات به سمت چپ متمایل باشد بادکش را سمت راست و اگر به راست متمایل باشد در سمت چپ لیوان را می‌گذارند.

جذب ورم‌های عمیق و داخلی

اگر ورم عمیق و در داخل بدن باشد می‌توان با استفاده از بادکش سرد، آن را به‌ظاهر بدن کشاند تا دارو راحت‌تر در آن تأثیر نماید و یا تخلیه و دفع آن آسان‌تر باشد مثل بواسیر داخلی که با این کار می‌توان آن را به خارج و ظاهر بدن کشاند و سپس با دارو و یا حجامت مقعده درمان نمود. برای انجام این بادکش، لیوان را روی موضع ورم گذاشته و به‌شدت می‌کشند. سپس از مدتی لیوان را جدا کرده و چند دقیقه بعد مجدداً این کار را تکرار می‌کنند تا ماده ورم کم‌کم به خارج میل نماید. مدت گذاشتن لیوان برحسب شرایط بیمار و میزان تحمل وی و نیز عضو موردنظر متفاوت می‌باشد.