مقدمه
در طب سنتی ایرانی، توجه به تغییرات فصول و تدابیر متناسب با هر فصل جایگاهی ویژه دارد. پزشکان و حکمای بزرگ چون ابنهندو، شیخالرئیس ابنسینا، حکیم گیلانی، عقیلی خراسانی و سید اسماعیل جرجانی، هر یک بر اساس اصول مزاجشناسی و تحلیل تأثیرات اقلیمی، توصیههایی برای حفظ و جلب سلامت در طول سال ارائه کردهاند. این دیدگاهها نه تنها بر مبنای تجربه و مشاهده شکل گرفتهاند، بلکه ریشه در بینشی عمیق از هماهنگی انسان با طبیعت دارند.
در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن، با تکیه بر آثار ماندگار این بزرگان، به بررسی تدابیر حفظالصحه در فصلهای خریف (پاییز) و شتاء (زمستان) پرداخته شده است. از تغییرات مزاجی تا نوع تغذیه، از اجتنابهای ضروری تا پیشنهادهای تغذیهای، هر نکتهای که برای حفظ توازن بدن در این فصول لازم است مورد توجه قرار گرفته تا راهی برای پیشگیری از بیماریها و تقویت قوای جسمی پیش روی ما قرار گیرد..تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
طب عملی(ابن هندو)
1.حفظ سلامتی
- نگهداری سلامتی موجود بر همانگونه که هست(حفظ صحت مطلق)
- جلوگیری و بازداشتن اسبابی که موجب بیماری می گردند(تقدم در حفظ=پیشگیری)
- چاره و تدبیر بدنهایی که سلامتی آنها در حد کمال نیست مانند مشایخ،اطفال، ناقهان
2.جلب سلامتی
و هوالذی خلق الیل والنهار والشمـس و القـمر” کل فی فلک ” یسبحون
حکیم گیلانی در الواح الصحه
- هر شئی از اشیاء مظهر اسمی از اسمای حسنی می باشد چنانکه ارض و سماء مظهر خافض و رافع و لیل ونهار مظهر کاشف و ستار و کفر و اسلام مظهر مذل و معز و … بسی اسرار ارجمند و آثار بلند در ضمن اختلاف طبایع فصول که ربیع و خریف مظهر محیی و ممیت و صیف و شتاء مظهر نافع و ضار افتاده و ودیعت نهاده و ابواب فیض و فتوح از رهگذار تری و خشکی و گرمی و سردی بر روی قابلیت و استعداد ما گشاده تا باقدام سعی و اجتهاد، بر تر و خشک عالم عبور نموده و گرم وسرد روزگار آزموده و در عین شئون و کثرات اعتباریه ، سرّ وحدت حقیقی در ضمیر منیر و مرآت مستنیر دل ، دیده و ندای فیض انحای بی یسمع و بی یبصر بگوش هوش شنیده شود :
ففی کل شی له آیة تدل انه واحد .
کلیات
- ایجاد فصول از رحمت رحمانیه حق متعال است .
- فصول در اثر حرکت شمالی جنوبی شمس بر سطح منطقه البروج ایجاد می شود .
- فواید و حکمت های بی شماری بر تغییرات فصول چهارگانه مترتب است که نه تنها برای حیات انسانها بلکه برای حیات همه موجودات ضروری است.
- این تغییرات قطعا با تأثیراتی همراه است که این تأثیرات ، ضرورت آمادگی ما را جهت مقابله با آن طلب می کند .
ویژگی ها و تدابیر فصول
گفتار کلی در تدبیر فصل خریف :
- در موسم پاییز ، بویژه در پاییزی که هوا متغیر است ، باید بهداشت را بسیار مراعات نمود .
- خنک کننده ها را بطور کلی کنار گذاشت و آب سرد زیاد نخورد و بر سر نریخت .
- از جماع کردن پرهیز کرد
- در این فصل نباید در جایی خوابید که بدن در اثر سرما به لرزش درآید
- نباید با شکم سیر و مالامال خوابید
- در این فصل باید از میوه های موسمی تا حد امکان دوری جست و زیاد نخورد
- وقتی شب وروز برابر می شوند ، باید به بیرون راندن مواد زاید تن پرداخت
- اختیار اغذیة جیده محمودة الکیموسِ مایل به حرارت و رطوبت فی الجمله است مانند گوشتهای حولی از گوسفند و بز و ماهی متوسط الجثه و شورباهایی که به پسته و بادام و شکر پخته و زیرباها.
- اجتناب از امتلاء چون در این حال خوف اطفای حرارت غریزی است باختناق .
- از فواکه خریفی دوری اولی است بواسطه آنکه خونی که از این اثمار حاصل می شود ، رقیق القوام است و قابل تعفن و فساد . پس از میوه ها ، اقتصار به انگور شیرین ، سیب و انجیر و مویز نماید.
فصل زمستان
- در این فصل آفتاب از سمت الرأس به غایت دور شده است ولذا هوا سرد است و به سبب بسیاری باران هوا تر است .
- با توجه به اینکه فصل زمستان تقریبا عکس تابستان است تغذیه در آنهم عکس تغذیه در تابستان است یعنی در زمستان غذایی باید تناول شود که گرمی می بخشند و نباید از غذاهایی مانند دانه ها و بقولات که به لحاظ مواد غذایی ضعیف هستند ، خورد بلکه غذای زمستانی باید تغذیه دهنده تر از حبوبات و واجد ارزش غذایی بیشتری باشد
شیخ الرئیس
- این فصل ، بعلت هوای سرد در زمستان بدن باید فعالیت زیاد داشته باشد و غذای زیادی به آن برسد ، اگر زمستان جنوبی باشد ، باید ورزش زیاد و غذا کمتر باشد.
- نان گندم زمستانی باید قوی تر و پرمغزتر از نان گندم تابستانی باشد و همچنین لحوم و اطعمه بریان و امثال آنها.
- سبزیهایی مانند سلمه و خرفه و بقله یمانی و کاسنی برای زمستان نباید مصرف شود و بجای آن سبزیهایی مانند کلم و گل کلم و سلق و کرفس لازم است .
جناب حکیم گیلانی
- بدانکه چون غالب بر طبیعت در این فصل برودت و رطوبت است ، مناسب آنکه جمیع تدابیر ، مایل به گرمی و خشکی بود تا تعادل حاصل آید ، خصوصا در امر تغذیه ، چه ، در این وقت اغذیه حاره ناشقه مناسب است مانند گوشت گوسفند رسیده و گوساله با توابل ، پخته و هرایس ، اطعمه بریان و کباب و مطبخه ،مناسب است
- شیخ فرمود : در زمستان اکثار طعام باید نمود مگر آنکه زمستان جنوبی گذارد که آن هنگام تقلیل طعام باید فرمود .
- بقراط فرمود : اجواف در شتاء اسخن است باید که اغذیه این فصل اقوی باشد و ملتزز زیرا هرچه رخو است ، قلیل الغذای و سریع الإنحدار است آما از اغذیه بارده رطبه که مولد بلغم است اجتناب باید نمود مانند گوشتهای بزغاله بز و شیر و ماهی و از بقول به کرفس و کرنب و سلق و ثوم اقتصار باید فرمود .»
جناب عقیلی خراسانی
- « در هنگام شتاء ، جون حرارت به جهت گریز از ضد – که برودت باشد – میل به باطن می نماید و حرارت از این در باطن بیشتر و قوی تر می باشد ، سزاوار است که غذا در آن به حسب کمیت و مقدار ریاده و قوی تر در غلظت و متانت باشد تا آنکه وفا نماید به قوه فاعله به جهت آنکه اگر قلیل المقدار باشد یا قلیل الغذا مانند بقول رقیق می گرداند آنرا حرارت و یا محترق وسیاه می سازد »
جناب سید اسماعیل جرجانی :
- « فصل زمستان ، فصلی است که مردم به سبب سرما حرکنها کمتر کنند و بدین سبب بر سیری و پری ، حرکتها کمتر اتفاق افتد ، لاجرم ایمن باشد از آنکه بد گوارد و کیموس خام از معده بیرون شده و به سبب آنکه میوه ها کمتر باشد و خوردنی ها موافق و به سبب قوت سرما ، حرارت غریزی ز اندرون تن بماند و قوی تر گردد و تحلیل کمتر باشد و طعام بهتر و زودتر گوارد و هیچ فصلی سودا را از فصل زمستان شکننده تر نیست به سبب تری که اندرین فصل زیادت شود . اندر زمستان خلطها بیشتر گرد آید اندر تن و حاجت به چیزها که رطوبت ها بپزد بسیارتر باشد . بیماریهای زمستان بیشتر از بلغم باشد …»
گفتار کلی در تدبیر فصل زمستان
- این فصل ، بعلت هوای سرد در زمستان بدن باید فعالیت زیاد داشته باشد.
- نان گندم زمستانی باید قوی تر و پرمغزتر از نان گندم تابستانی باشد و همچنین لحوم و اطعمه بریان و امثال آنها.
- سبزیهایی مانند خرفه و بقله یمانی و کاسنی برای زمستان نباید مصرف شود و بجای آن سبزیهایی مانند کلم و گل کلم و سلق و کرفس لازم است .
- قلیه خشک و اسفیدباها و گوشت بریان و مطنجنه و کباب و قلیه آبکامه باید خورد و ابزار دیگها، زیره و دارچین باید کرد
- غذاهایی که از وی رطوبت فزاید نشاید خورد .
- و از شربتها ، دواءالمسک و مفرح گرم ومعتدل و گلشکر و گلنگبین و هلیله پرورده و زنجبیل پرورده و انوشدارو و اطریفل کبیر و می به (شربت به ) بکار باید داشت .
- چون طبع غالب این فصل برودت و رطوبت است ، مناسب آنکه جمیع تدابیر ، مایل به گرمی و خشکی باشد تا تعادل حاصل آید ، خصوصا در امر تغذیه ، چه ، در این وقت اغذیه حاره ناشفه مناسب است مانند گوشت گوسفند رسیده و گوساله با توابل ، پخته و هرایس ، اطعمه بریان و کباب و مطبخه ،مناسب است
- اندر فصل زمستان ریاضتها قوی باید کرد و طعام ها تمامتر باید خورد .
- اگر زمستان ، طبع زمستانی ندارد غذا به اندازه باید خورد و ریاضت تمام.
- بقراط فرمود : اجواف در شتاء اسخن است باید که اغذیه این فصل اقوی باشد و ملتزز زیرا هرچه رخو است ، قلیل الغذای و سریع الإنحدار است.
- از اغذیه بارده رطبه که مولد بلغم است اجتناب باید نمود مانند گوشتهای بزغاله بز و شیر و ماهی و از بقول به کرفس و کرنب و سلق و ثوم اقتصار باید فرمود .
حکیم محمد کاظم گیلانی
حکمت شود درازی عمر تو را سبب
چون رشته را به موم کشی دیر بگسلد
