تدابیر هوا (فصول)

مقدمه‌

در طب سنتی ایرانی، هماهنگی با تغییرات فصلی یکی از اصول کلیدی برای حفظ سلامت بدن و پیشگیری از بیماری‌ها محسوب می‌شود. مقاله «تدابیر هوا (فصول)» از دکتر عباس جوشن، به بررسی تأثیرات مزاجی فصول مختلف و راهکارهای متناسب با هر فصل برای حفظ تعادل بدن می‌پردازد. در این مقاله، مزاج هر فصل به‌طور دقیق معرفی شده و توصیه‌هایی برای تغذیه، پوشش، فعالیت بدنی و سایر جنبه‌های سبک زندگی ارائه شده است.

برای مثال، بهار با مزاج معتدل، فصل مناسبی برای پاکسازی بدن از مواد زائد است و توصیه می‌شود در این فصل از مصرف غذاهای سنگین پرهیز شود. تابستان با مزاج گرم و خشک، نیاز به مصرف غذاهای خنک و مرطوب دارد تا از گرمای زیاد جلوگیری شود. پاییز با مزاج سرد و خشک، نیازمند مراقبت ویژه برای جلوگیری از خشکی بدن و پوست است، و زمستان با مزاج سرد و تر، نیاز به مصرف غذاهای گرم و پرانرژی دارد تا بدن در برابر سرما مقاوم باشد.در این بخش از مقالات  دکتر عباس جوشن بیشتر درباره تدابیر هوا (فصول) بیشتر صحبت خواهیم کرد.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.

مزاج فصول

1- بهار: معتدل

2- تابستان: گرم و خشک

3- پائیز: سرد و خشک

4- زمستان: سرد و تر

بهار

1- مزاج معتدل

2- موافق همه سنین (مخصوصا سن کهولت)

3- فصل نضج و دفع فضولاتی که در زمستان در بدن تجمع شده:به علت عدم توانایی دفع کامل این مواد از بدن ←ریختن به اعضا ضعیف←بروز برخی بیماریها

4- زمینه ساز برخی بیماری ها:

دمل، بثورات پوستی، رعاف(خونریزی بینی)،پارگی برخی رگهای بدن به علت غلبه دم،اختلالات قاعدگی و …

تدابیر بهار

• کم کردن غذاهای مولد خون: غذاهای گوشتی (انواع کباب‌ها و حلیم)، شیرینی‏جات (مانند عسل، شیره انگور، شکر سرخ)
• کم کردن غذاهای با مزاج گرم، تلخ و شور(آجیل)
• استفاده از غذاهای پرحجم و کم‏انرژی (اصطلاحاً قلیل‏الغذا باشند) : انواع آش‏ها و سوپ‌هایی که با سبزیجات و حبوبات با مزاج معتدل یا سرد (ماش، عدس و…) تهیه می‏شود؛ مانند آش آبغوره، آش تمر هندی، خورشت کدو، بورانی

• استفاده از شربت‌های با مزاج مایل به سرد: شربت آبلیمو
• انجام پاکسازی بدن به روش مناسب: حجامت، فصد، اسهال و قی

خواب و بیداری در بهار

در بهار به علت افزایش حجم رطوبات با رقیق شدن رطوبات غلیظِ تجمع یافته در زمستان از طریق حرارت این فصل، خواب زیاد می‏شود؛ برای تعدیل آن باید از استفراغات مناسب استفاده شود.

ورزش در بهار

ورزش معتدل (نه شدید و نه خفیف)

ورزش شدید به طبیعت فصل کمک کرده و موجب هیجان مواد ساکن در بدن شده و می‏تواند موجب بروز برخی بیماری‌ها از جمله بثورات پوستی گردد؛ ولی ورزش معتدل می‏تواند باعث تحلیل مواد و فضولات و دفع آنها از طریق ادرار و مدفوع شود.

تابستان

1- مزاج گرم و خشک

2- موافق سن پیری (مزاج سرد و تر)

3-نامناسب برای جوانان (مزاج گرم و خشک)

3- تمایل حرارت غریزی به بیرون بدن←سردی دستگاه گوارش←ضعف هاضمه ←افزایش شیوع بیماریهای گوارشی

4- زمینه ساز بیماری هایی چون تب و …

تدابیر تابستان

• استفاده از وسایل خنک‏کنندۀ مناسب بر حسب اقلیم: مثلاً در مناطقی که هوا گرم و خشک است، از کولر آبی و  در مناطقی که هوا گرم و مرطوب است، از کولر گازی استفاده شود
• اجتناب از پیاده‏روی در آفتاب: به دو علت:

یکی اینکه هر حرکتی گرم‏کننده و به تبع آن خشک‏کننده است (با افزایش گرما رطوبت نیز از دست می‏رود)؛ پس با حرکت، مزاج گرم و خشک می‏گردد و باعث افزایش تأثیر مزاج هوای تابستان که آن هم گرم و خشک است، می‏شود.

دوم، تأثیر خاص آفتاب روی مزاج مغز است؛ به گونه‏ای که تابش آفتاب بر سر باعث افزایش گرمی و خشکی مغز و سوء مزاج آن می‏شود. پس در صورت ضرورت پیاده‌روی در آفتاب، بهتر است سر، توسط پوشش با رنگ روشن (ترجیحاً سفید) پوشیده شود تا حرارت کمتری را در خود نگاه دارد. لذا در مناطق شرقی و جنوبی کشور ما مردان در تابستان با پوشش سر راحت‏ترند.

• کم کردن غذا: در تابستان برای مقابله با گرمای محیط و خنک شدن بدن، حرارت به سمت بیرون بدن میل می‏کند و لذا داخل بدن از جمله دستگاه گوارش به ویژه معده به طور نسبی سرد می‏شود. با سرد شدن معده، قوۀ هاضمه ضعیف می‏گردد و غذا به نحو شایسته هضم نمی‏شود.

البته طبیعت برای پیشگیری از این اختلال، اشتهای به غذا، به ویژه غذاهای غلیظ و با هضم سنگین مانند، حلیم، گوشت گاو، کلّه پاچه و ماکارونی را کم می‏کند (افرادی که با این روند طبیعی بدن همراهی نکنند، دچار مشکلات گوارشی خواهند شد)

• استفاده از غذاهای سریع ‏الهضم: در تابستان به سبب سردی معده و ضعف قوۀ هاضمه باید از غذاهای غلیظ اجتناب نمود و از غذاهای لطیف و سریع‏الهضم، مانند گوشت جوجه، بزغاله، بره و ماهی تازه کوچک استفاده کرد. بهتر است گوشت چهارپایان مذکور با چاشنی‏هایی مانند سرکه، زرشک، آبغوره، آبلیمو و آب انار ترش به عمل آید.
•  در این فصل استفاده از غذاهایی با مزاج سرد، مانند آش دوغ و آش ماست مفید است.
• استفاده از شربت‏های با مزاج سرد: شربت ریباس، شربت انار، شربت آبلیمو ، سکنجبین و نارنج
• استفاده از میوه‌های با مزاج سرد: بسته به اقلیم محل سکونت در صورت دسترسی محلی، میوه‌هایی مانند آلبالو، گیلاس، آلو، آلوچه، توت‌سیاه، سیب ترش، به، انار و هندوانه در تابستان سودمند است.

نکته: مزاج‌های گرم و خشک و جوانان باید از مبردات و مطفیات بیشتر استفاده کنند.

• استفاده از سبزی‏های با مزاج سرد: استفاده از سبزی‌هایی مانند کاهو، کدو، خرفه،و خیار در این فصل توصیه می‏شود.   لازم به ذکر است که سبزی خوردن از سبزی‌هایی با مزاج گرم تشکیل شده است: تره، شاهی، ترب، نعناع، ریحان، مرزه، ترخون.
• پرهیز از غذاهای گرم و خشک: غذاهای تند، شور و شیرین از غذاهای گرم و خشک به شمار می‏روند.
• رفع تشنگی به روش مناسب: با مصرف نوشیدنی‌های خنک میزان تشنگی را کم کرد، ولی از افراط در این زمینه نیز باید پرهیز نمود.
• پاکسازی با روش مناسب: روش‌های پاکسازی معمول عبارتند از: حجامت، فصد، قی، اسهال. از بهترین روش‌های پاکسازی در تابستان، استفاده از قی می‏باشد.
•       قی در تابستان: هم دفع‏کننده اخلاط معده و هم باعث تقویت هضم
• اجتناب از ورزش سنگین: اصولاً ورزش باعث گرم و خشک شدن بدن می‏شود و با توجه به اینکه مزاج این فصل نیز گرم و خشک است  ←ورزش مفرط می‏تواند سبب افزایش گرمی و خشکی بدن شود؛ لذا باید از ورزش به ویژه نوع سنگین آن اجتناب کرد.
• پوشیدن لباس‌های مناسب: در تابستان، پوشیدن لباس از جنس کتان به ویژه نوع کهنه آن توصیه می‏شود؛ چرا که در بین الیاف طبیعی جزء سردترین الیاف محسوب می‏شود.
• استفاده از استخر: شستن بدن با آب سرد و استفاده از استخر در تابستان برای کسانی که بنیۀ قوی دارند و پس از استخر احساس  نشاط و سبکی می‏کنند، مفید است.

پائیز

1- دارای مزاج سرد و خشک

2- موافق سن کودکی و مزاج‌های گرم و تر

3-افزایش سودا

4- شیوع بیشتر بیماری‌ها

5- زمینه ساز بیماری‌هایی چون عرق النسا، افسردگی،اقدام به خودکشی، بیماری‌های پوستی نظیر اگزما،…

تدابیر پائیز

• استفاده از غذاهای با مزاج گرم
• استفاده از شیرینی‌جات طبیعی: مانند انواع حلوا، و هر خوراکی که از شکر، مغز بادام و پسته
• استفاده از میوه‌های مناسب: مانند به، سیب، گلابی، انار شیرین، انگور شیرین، انجیر (خشک یا تازه)، مویز (کشمش درشت هسته‌دار)، هویج
• پرهیز از غذاهای مجفّف (خشک کننده): عدس (به صورت عدسی یا عدس پلو)، سرخ‏کردنی‌ها، مانند کتلت، کوکوسبزی، گوشت گاو و فرآورده‌های آن (سوسیس، کالباس، همبرگر، پیتزا و …)
• اجتناب از آشامیدن آب سرد
• پرهیز از خوابیدن در مکان سرد: هنگام خواب ارواح طبی میل به درون بدن پیدا می‏کنند؛ لذا سطح بدن سرد می‏شود. حال اگر محل خوابیدن نیز سرد باشد، سردی انسداد مسامات را به دنبال خواهد داشت. انسداد مانع تبخیر شده و این امر نیز احتقان مواد و حدوث نزله را در پی خواهد داشت؛ لذا خوابیدن در مکان سرد احتمال ابتلا به زکام و نزله را افزایش می‏دهد.
• پرهیز از اعراض نفسانی خشک‏کننده: از قبیل غم و اندوه؛ لذا توصیه می‏شود افراد به ویژه در این فصل متوجه امور مفرح و سرورآفرین شوند. مزاج این حالات نفسانی گرم و تر و منافی مزاج سرد و خشک پاییز است؛به این منظور نیز به استفاده از عطریات خوشبوی ملایم جهت تقویت روح نفسانی (مانند عطر گل محمدی) توصیه می‏شود.
• اجتناب از برهنه بودن سر در هوای آزاد به منظور جلوگیری از ابتلا به زکام و نزله (ترشح پشت حلق)
• اجتناب از شستن بدن با آب سرد
• محفوظ ماندن از باد

زمستان

1-دارای مزاج سرد و تر (به ویژه در صورت ریزش برف)

2-موافق سن جوانی و مزاج گرم و خشک

3-منافی مزاج پیران

3-میل حرارت به درون

4-زمینه ساز ابتلاء به بیماریهائی چون : زکام،نزله،سرفه ،درد مفاصل از نوع بلغمی، ذات‏الریه … (تولید بیشتر بلغم در این فصل)

تدابیر زمستان

• استفاده بیشتر از آفتاب
• استفاده از غذاهای معتدل و غلیظ: در زمستان قوت حرارت غریزی و اجتماع آن در درون بدن زیاد است؛ لذا قوۀ هاضمه نیز قوی است و هرچه انسان قوۀ هاضمه قوی‌تری داشته باشد، غذاهای غلیظ‌تر مناسبت بیشتری دارد. مانند: حلیم، کلّه‌پاچه، گوشت شکار، گوشت گوساله یکساله، آش‌های با ادویۀ گرم و انواع سرخ‏کردنی‌ها، گوشت گنجشک، کبوتر، تیهو، بلدرچین، تخم‏مرغ آب‌پز.
• پرهیز از غذاهای سرد و تر مانند آش دوغ، آش ماست و آنچه در فصل تابستان مفیدند.
• استفاده از سبزیجات با طبیعت گرم و خشک:  مانند کرفس، کلم
• پرهیز از استفراغات (راههای دفعی)طبی : مانند فصد، حجامت، قی و اسهال؛ به دلیل سردی هوا، حرارت و قوا و اخلاط میل به درون بدن دارند و به طور نسبی ساکن‏اند. تحریک آنها به فصد و حجامت و مانند آن باعث حرکت در جهت خلاف طبیعت شده و موجب تضعیف و تحلیل آنها می‌گردد. از طرف دیگر در زمستان، مطلوب برای سلامتی، زیادی خون به جهت مزاج گرمی و تری آن است؛ در حالی که حجامت و فصد ضد این عمل می‏کنند. از بین استفراغات طبی در این فصل، اسهال از همه کم ضررتر است.
• ورزش، بیش از سایر فصول: نتیجه ورزش گرم و خشک شدن بدن است و مانع از تجمع اخلاط می‏شود؛ لذا ورزش به ویژه در افراد با مزاج رطوبی بیشتر توصیه می‏شود. زمان ورزش در وقتی که هوای روز به اعتدال نزدیک‏تر است؛ یعنی وسط روز توصیه می‌شود. افرادی که در زمستان در حد مطلوب به ورزش بپردازند، در فصل بهار از مشکلات کمتری برخوردارند.
• افزایش پوشش بدن: توصیه می‏شود از لباس‌های با مزاج گرم و خشک، مانند لباس‌های پشمی، اقسام پوست حیوانات پاک و لباس‌های ابریشمی.