مقدمه
تغییراتی که در فصول مختلف در طبیعت رخ می دهد، بر انسان به عنوان جزئی از آن تأثیر می گذارد. توجه به این تغییرات و تدابیر خاص هر فصل، در طب سنتی و آداب و رسوم ایرانی جایگاه خاصی داشته است.
رعایت اصول ضروری ششگانه ( سته ضروریه) از جمله تغذیه، خواب و بیداری و حرکت وسکون در جهت حفظ سلامتی افراد اهمیت دارد. منظور از هر فصل تعریفی است که اطباء آن را بیان کرده اند، که با زمان نجومی فصول کاملاً منطبق نیست. در تعریف اطباء ویژگی فصل زمستان سردی هوا، بارش برف و باران و نیاز به وسایل گرم کننده حتی در طی روز است . بنابر این در بسیاری از مناطق، زمستان به نسبت از پاییز طولانی تر است. زمستان دارای مزاج سرد و تر است، بخصوص اگر بارش برف زیاد باشد. این فصل موافق افراد با مزاج گرم و خشک و جوانان است و برای افراد با مزاج سرد و تر و پیران مناسب نیست در این فصل بیماری های بلغمی مانند درد های مفاصل از نوع بلغمی، بیماری های ریوی مثل ذات الریه و زکام بیشتر است و همچنین سکته های قلبی بیشتر دیده می شود.در طب سنتی دستورات خاصی تحت عنوان “تدابیر” برای هر فصل ارائه شده است و رعایت آن ها سبب می شود تا عوارض ناشی از این تغییرات به حداقل برسد.لازم به ذکر است که این تدابیر برای افراد سالم است و در صورت وجود هر بیماری، تدابیر خاص توسط پزشک ارائه می شود.در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن بیشتر در این باره صحبت خواهیم کرد.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
تغذیه
در این فصل چون حرارت میل به باطن دارد و قوت هاضمه قوی و اخلاط به علت سردی منجمد و اعضاء متکاثف، احتیاج به غذا برای تغذیه و بدن مایتحلل و گرمی بدن بسیار می باشد لذا می بایست تغذیه کاملتر بوده و غذا باید غذای معتدل غلیظ باشد مثل هریسه، کله پاچه، گوشت شیشک و آب گوشت آن و گوشت نمک سود و گوشت شکار با ادویه حاره و مطنجنات و کباب و گوشت بریان و گوشت کبک و گنجشک و کبوتر بچه و تیهو و بلدرچین و ابزرا دیگ ها زیره و دارچین و امثال آن باشد.
در ضمن باید از غذاهایی که رطوبت زای زیاد هستند اجتناب کرد. از شربتها دواء المسک و مفرح گرم و معتدل و گلشکر و گلنگبین و هلیله پرروده و زنجبیل پرورده و انوشدارو و اطریفل بزرگ و میبه (شربت به) به کار برد.
تنقیه
احتراز و اجتناب از فصد و حجامت و قی و اسهال قوی واجب و لازم است ولی به هنگام نیاز زیاد به مسهل، استعمال مسهلات ضعیفه و متوسطه مایل به قوت تا حد ضرورت اشکالی ندارد. علت ممنوعیت فصد و حجامت و قی این است که در این فصل به سبب برودت هوا حرارت و قوا و اخلاط میل به باطن داشته و ساکن هستند تحریک آن ها به فصد و قی باعث تحریک برخلاف میل طبیعت و موجب تضعیف و تحلیل آن است ولی چون میل مواد به سوی پایین و ترّسب می باشد لذا هنگام اسهال مانع ندارد.
تدابیر دیگر
پوشش بدن باید زیاده باشد و از لباسهای پشمین مانند شال کشمیری و کرمانی و اقسام پوستها مانند پوست بره و قاقم و سمور و سنجاب و خز و لباسهای ابریشمی و پنبه دار و لباس کرباس نرم استفاده نمایند. در زمستان باید در مکان گرم و مکانهای مرتفع که آفتاب بر او می تابد و از رطوبت محفوظ باشد مسکن گزید و بر فرشهای گرم و نرم نشسته و در وقت خواب با لحاف گرم خود را پوشانید ورزش و تعب و حرکت نسبت به سایر فصول بیشتر باید گردد و خصوصاً ورزشهای قوی را باید انتخاب کرد.
تغییرات غیر طبیعی هوا
برخی تغییرات غیرطبیعی هوا مضادّ طبیعت هستند و برخی نیستند.
تغییرات غیر طبیعی مضادّ طبیعت
دو دسته است یا هوا آلوده به میکروارگانیسمهای عفونی شده و سبب عفونت در انسان میشود که در اصطلاح طبّ سنتی به آن هوای وبایی میگویند که بیشتر در اواخر تابستان و در پاییز رخ میدهد و یا تغییر در کیفیت هوا بهنوعی که سبب ردائت آن شود مثلاً در تابستان هوا بیش از حد گرم و خشک شود و یا بر خلاف طبیعت خیلی سرد طوریکه باعث از بین رفتن گیاهان و جانوران گردد.
تغییرات هوایی غیرمضادّ طبیعت
علّت این تغییرات یا آسمانی است یا زمینی. تغییر هوا با اسباب آسمانی مانند همراستایی برخی ستارگان پرنور مثل قلبالاسد که باعث زیادتر شدن گرمی هواست یا رخ دادن کسوف که سبب سردی هواست.
تغییر هوا با اسباب زمینی شامل چند مورد است:
اقالیم: حکماء گذشته سطح کره زمین را توسط دو دایره اِستواء و دایره افق به چهار قسمت تقسیم نموده و ربع شمالی (که ربع مسکون درنظر گرفته میشد) را بر اساس عرض جغرافیائی به هفت اقلیم تقسیم نمودند بطوری که اقلیم دوم و سوم بدلیل نزدیکی به خط اِستواء جزء اقالیم حارّه و اقلیم ششم و هفتم به دلیل دوری از خط اِستواء جزء اقالیم بارده بوده و اقلیم چهارم که بیشتر مناطق ایران در آن قرار دارد اعدل اقالیم میباشد.
ساکنینسرزمین های دارای هوای گرم باید تدابیر مربوط به فصول گرم سال را رعایت نموده و ساکنین سرزمین های دارای هوای سرد باید تدابیرمربوط به فصول سرد را رعایت نمایند.
- ارتفاع: ارتفاع هر ناحیه روی هوای آن تأثیر دارد. مناطق مرتفع و کوهستانی معمولاً هوایی سرد و خشک دارند و مناطق پست دارای هوای گرم میباشند. هوای مناطق مستوی بهتر از مناطق بلند و پست است. چراکه از بادهای تندی که در نواحی کوهستانی میوزد در امان است و نیز مانند مناطق پست هوای آن محبوس نمیباشد.
- بادها: باد شمال سرد و خشک و باد جنوب گرم و تر است لیکن در مقایسه به این دو، باد مشرق (صبا) و باد مغرب (دبور) معتدل است و باد مشرق بهتر از باد مغرب میباشد.
- کوه: اگر کوه در شمال منطقه باشد سبب گرمی هوای آن است زیرا هم مانع وزیدن بادهای شمالی سرد و خشک میباشد و هم بادهای جنوبی گرم و تر را در آن منطقه محبوس میکند.
اگر کوه در جنوب منطقه باشد سبب سردی و خشکی هواست.
اگر کوه در مغرب منطقه باشد بادهای شرقی که معتدل بوده و بهترین بادهاست بر آن میوزد و هوای آن بهملایمت سرد و گرم میشود.
اگر کوه در مشرق منطقه باشد باد مغرب بر آن میوزد. در عین حال به دلیل موقعیت قرار گرفتن کوه، هوا از سردی شب یکباره به گرمی وسط روز تبدیل میشود.
- دریا: در مناطق مجاور دریا رطوبت غالب است و بههمین علّت گرمی یا سردی در کمال شدّت در این مناطق وجود ندارد. بنابراین اگر دریا در شمال ناحیه باشد هوای منطقه سرد و تر است و اگر در جنوب آن باشد هوا گرم و تر میباشد.
در نواحی مجاور دریا اگر هوا جریان داشته باشد و باد بوزد هوای خوبی دارد ولی اگر هوا محتبس باشد مستعدّ عفونت است.
- خاک: اگر پوشش منطقه سنگ باشد هوای آنجا سرد و خشک است و اگر ریگ باشد خشک، اگر خاک نرم و پاکیزه باشد تر، اگر آمیخته با گچ باشد در سردی و گرمی معتدل ولی خشک، اگر شور باشد گرم و خشک و اگر از آن آب بتراود سرد و تر و مستعد عفونت میباشد.
وجود برخی معادن اثرات خاصی بر هوای منطقه میگذارد بهطور مثال معدن نفت هوا را گرم و تر، معدن گوگرد هوا را گرم و خشک و معدن آهن هوا را سرد و خشک میکند.
انتخاب مسکن
سرزمینی برای سکونت مطلوب است که در اقلیم چهارم یا آخر سوم بوده خاک آن طیّب و آب آن شیرین و از نظر ارتفاع منطقه و نوع باد با توجه به آنچه پیش از این ذکر شد مناسب باشد. اهل آن سرزمین قوی و هضم خوبی داشته باشند. خانه وسیع با سقف بلند که درهای شرقی و شمالی گشوده دارد (شرایط تهویه مناسب) مطلوب است.
اثر طبایع شهرها و مناطق مختلف بر بدن ها
- مناطق گرمسیر: ساکنین این مناطق موهایی سیاه و مجعّد و پوستی سیاه وبدنی نرم دارند، هضم آنها ضعیف و بهعلّت قلّت و تحلیل رطوبات دچار پیری زودرس میشوند همچنین مستعد امراض دموی و صفراوی هستند.
- مناطق سردسیر: ساکنین آن قوی جثّه و شجاع بوده و هضم خوبی دارند. دارای پوستی سفید و مویی میگون هستند و مستعد نزله و زکام میباشند.
- مناطق مرطوب: ساکنین این مناطق پوستی نرم و سفید و موهایی نرم و صاف دارند و مستعدّ حمیّات مزمنه، اسهال و افزایش در زخمها و بواسیر و صرع میباشند.
- مناطق خشک: ساکنین آن لاغر با پوستی خشک که گاه شقاق میخورد یابس المزاج بوده و مستعدّ بیماریهای سوداوی میباشند.
تدابیر
- استفاده بیشتر از نور آفتاب بخصوص در مناطق مرتفع.
- استفاده از غذاهای معتدل و غلیظ. این مسأله با توجه به سردی هوا و شرایط افراد است. لذا این مسأله در مناطقی که سرد نیست و یا افراد در معرض سرما نیستند ، صدق نمی کند.
- غذا و نوشیدنی ها، گرم مصرف شوند.
- مصرف غذاهای حاوی سیر و پیاز و گردو مانند خورش فسنجان
- پرهیز از غذاهای سرد وتر مانند آش دوغ، آش ماست و انواع غذاهایی که در تابستان توصیه می شود. ( بویژه در شب ها).
- استفاده از سبزیجات با طبیعت گرم و خشک مانند کرفس، کلم، سیر و پیاز
- اجتناب از فصد، حجامت ، قی و اسهال. البته امکان دارد به دلایلی نیاز به پاکسازی وجود داشته باشد . در اینصورت با نظر پزشک متخصص از مسهلات ضعیف و یا روش های دیگر استفاده می شود.
- ورزش به عنوان مهمترین بخش تدابیر سلامتی، در زمستان اهمیت بیشتری دارد.با کمک ورزش در این فصل از تجمع مواد زائد جلوگیری می شود. تعیین زمان و مکان مناسب ورزش با معیار گرمی است. ( یعنی ورزش در مکان گرم و در ساعات گرم روز). در صورت انجام ورزش در زمستان ، افراد در بهار مشکلات کمتری خواهند داشت.
- پوشش مناسب مانند لباس های پشمی بخصوص پوشش سر .
- امروزه میوه های متنوع در تمامی فصول وجود دارند. بنابر این از خوردن میوه های سرد و تر( مانند هندوانه،خیار و نارنگی) پرهیز کرده و بیشتر از خشکبار و میوه های گرم و خشک شده استفاده شود.
- عدم مواجهه با هوای سرد بخصوص بعد از استحمام
- نخوابیدن در روز. خواب روز سبب بروز کسالت و سستی بدن می شود.
جمعبندی
در مجموع، این مقاله راهنمایی جامع برای عبور سالم از فصل زمستان به شمار میآید. با رعایت تدابیر توصیهشده، از جمله تغذیه مناسب، پوشش گرم، اجتناب از خواب روز و ورزش در محیط گرم، میتوان از بروز بسیاری از بیماریهای فصلی پیشگیری کرد. توجه به اقلیم محل سکونت و انتخاب سبک زندگی سازگار با مزاج زمستانی، نقش بسزایی در حفظ تندرستی و افزایش کیفیت زندگی دارد.
