مقدمه
شناخت دقیق گروههای خونی و عوامل وابسته به آن، یکی از مهمترین دستاوردهای پزشکی در قرن اخیر بوده است که نقش حیاتی در انتقال خون، بارداری و برخی بیماریهای ایمنی دارد. یکی از این عوامل، سیستم گروه خونی RH است که پس از سیستم ABO اهمیت ویژهای دارد. این عامل در تعیین سازگاری بین اهداکننده و گیرنده خون و همچنین سلامت بارداری نقش کلیدی ایفا میکند.
عامل RH بهصورت مثبت یا منفی طبقهبندی میشود و حضور یا نبود آن در سطح گلبولهای قرمز، نقش مهمی در واکنشهای ایمنی بدن ایفا میکند. در مواردی که RH ناسازگار بین مادر و جنین یا اهداکننده و گیرنده خون وجود دارد، میتواند منجر به واکنشهای شدید ایمنی، از جمله تخریب گلبولهای قرمز و بروز بیماریهایی نظیر اریتروبلاستوز شود. در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن، به بررسی دقیقتر نقش این عامل و پیامدهای بالینی آن میپردازیم.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
RH چیست؟
در گلبولهای قرمز خون انسان چندین نوع آنتی ژن (پادگن )وجود دارد که یکی ازآنها بنام آنتی ژن ارهاش موسوم است،که علت این نام گذاری وجود آنتی ژن ارهاش در میمونی بنام رسوس می باشند ودو حرف اول این کلمه را RHبرای اختصار جهت نامیدن پادگن بکارمیبرند .
آنتی ژن ماده ای با وزن ملکولی زیاداست که معمولا از ماده ی پروتئین یا ترکیبی از پروتئین باپلی ساکارید تشکیل یافته واگر در جریان خون یا داخل نسج انسانی که معمولا این ماده را ندارد وارد شود موجب تحریک وتولید ماده ی ضد خودش را می کند که آن را آنتی بادی یا پادتنمی نامند واین دودر بدن با هم واکنش مخصوصی را ایجاد می کنند مثلا اگر آنتی بادی ضد ارهاش با آنتی ژن در مجاورت هم قرار بگیرند روی گلبول های قرمز انسان را می پوشاننند وباعث تخریب واز بین رفتن این گلبولها می شود واین عمل را بنام همولیز (حل شدن و تخریب گلبولها ) می نامند.
قبلا باید توضیح داده شود که آنتی ژن ارهاش فقط در عده ی کمی از انسانها وجود دارد،این نسبت در نژادهای مختلف است.درنژاد معروف به قفقازی درحدود15%ودر چینی هافقط1% ودر اهالی باسک(اسپانیا) در حدود 33%می باشد. کسانی که این آنتی ژن رادرخون دارند(ارهاش مثبت) واشخاصی که فاقدآن هستند دارای(ارهاش منفی) می نامند .درصورتیکه آنتی ژن ارهاش به نحوی وارد بدن شخصی که فاقد آن است(ارهاش منفی) بشود انتی بادی ضد ارهاش بوجود می آید. وارد شدن این آنتی ژن از طریق انتقال خون وتزریق خون ارهاش مثبت در نزد اشخاصی که ارهاش منفی است صورت می گیرد.
بیشتر توجه،در پزشکی در مادرانی است که ارهاش منفی هستند وشوهر ارهاش مثبت داشته باشند،دراین صورت ممکن است درحین حاملگی بخصوص به هنگام زایمان مقدار جزئی از خون جنین از طریق جفت وارد بدن مادر شود، ودر خون مادر آنتی بادی ضد ارهاش بوجود آید.
حال ببینیم وجود این آنتی بادی چه خطری را متوجه مادر یا جنین می سازد؟ اصولا خطری متوجه مادر نیست ولی اگر انتی بادی از طریق جفت وارد بدن جنین شودروی گلبول های قرمز جنین تاثیر می کندوهمانطور که گفته شد ایجاد همولیز (حل شدن وتخریب گلبولها)را می نماید وایجاد بیماری مخصوصی می کند که آن را اریتروبلاستوز می نامند.
خوشبختانه فقط در یک درصد حاملگی ها بیمار همولیتیک مشاهده می شود زیرا اولا تمامی فاکتورهای ارهاش قدرت آنتی ژن کافی ندارند. ثانیا درتمام حاملگی ها مقدار کافی از گلبولهای قرمز جنین نمی تواند وارد خون مادر شود. ثالثا عکس العمل مادران نیز به این آنتی ژنهای مختلف وگاهی بسیار جزئی است.
گروه خون چیست؟
به سبب وجود مواد مخصوصی در گلبول های قرمز اشخاص خون انسانه ا با همدیگر تفاوت زیادی دارد.وسبب اختلاف عناصرآنها رادردوطبقه ی AوBطبقه بندی کرده اند.
افرادی که درگروه خونی Aقراردارند فقط ماده ی Aدر گلبول های قرمز آنان وجوددارد وافرادی که دارای گروه خونی Bمی باشندفقط ماده ی B در گلبول های قرمز آنهادیده میشود.خون بعضی ازافراد حاوی هردو ماده ی AوB است که گروه خونی آن ها ABنامیده می شود. عده ای هم هستند که خونشان فاقد مواد AوB است که آنها را از جمله ی گروه خونی O می نامند. اختلافی که بین گروه های خونی قرار دارد از نظر انتقال خون حائز اهمیت است وبرای انتقال خونی ازانسانی به انسان دیگر باید هر دو دارای گروه خونی یکسانی باشند.اماگروه خونی Oرابنام دهنده ی همگانی شناخته اند زیرااین گروه خونی به سبب نداشتن عناصر AوB باهر گروه خونی تطبیق می کند .گروه ABرانیز گیرنده ی همگانی می نامند ،زیرا افراد این گروه می توانند از گروههای مختلف خون دریافت دارند. از عوامل مهم دیگر در انتقال خون عامل RHاست .چون کسانی که دارای عامل RHهستند وبه اصطلاح +RHمی باشندنباید به کسانی که –RHمی باشند تزریق شود.
منشأ و ویژگیهای آنتیژن RH
آنتیژن RH که نام خود را از میمون “رزوس” گرفته است، یکی از اجزای پروتئینی مهم در سطح گلبولهای قرمز محسوب میشود. وجود یا عدم وجود این آنتیژن، افراد را به دو گروه RH مثبت و RH منفی تقسیم میکند. حدود 85٪ افراد در بیشتر جمعیتها RH مثبت هستند، در حالی که اقلیت کوچکی RH منفیاند. این تفاوت ژنتیکی میتواند در برخی موقعیتهای بالینی، مثل انتقال خون یا بارداری، بسیار حیاتی باشد.
تشکیل آنتیبادی ضد RH و خطرات آن
اگر فردی با RH منفی در معرض خون دارای RH مثبت قرار گیرد، سیستم ایمنی بدن او آنتیبادیهایی علیه این آنتیژن تولید میکند. این آنتیبادیها در مواجهه بعدی با RH مثبت، باعث حمله به گلبولهای قرمز و ایجاد واکنشهای همولیتیک (تخریب گلبولها) میشوند. این وضعیت میتواند در انتقال خون ناسازگار یا در بارداریهایی که مادر RH منفی و جنین RH مثبت است، رخ دهد.
اثرات ناسازگاری RH در بارداری
در بارداری، اگر مادر RH منفی باشد و جنین RH مثبت، ممکن است در جریان زایمان یا حتی در دوران بارداری مقدار اندکی از خون جنین وارد بدن مادر شود و بدن مادر را تحریک به تولید آنتیبادی ضد RH کند. در بارداریهای بعدی، اگر جنین مجدداً RH مثبت باشد، آنتیبادیهای مادر میتوانند از جفت عبور کرده و گلبولهای قرمز جنین را تخریب کنند، که منجر به بیماری خطرناک “اریتروبلاستوز جنینی” میشود.
پیشگیری و درمان ناسازگاری RH
برای پیشگیری از بروز این عارضه، زنان RH منفی پس از زایمان نوزاد RH مثبت یا در طول بارداری با تزریق آمپول ایمونوگلوبولین ضد RH (روگام)، از ساخته شدن آنتیبادیها جلوگیری میکنند. این اقدام ساده و مؤثر میتواند از بروز بسیاری از عوارض جدی برای جنین در بارداریهای بعدی پیشگیری کند. همچنین در انتقال خون نیز بررسی دقیق گروه خونی ABO و RH پیش از تزریق الزامی است تا از واکنشهای ناخواسته ایمنی جلوگیری شود.
