مقدمه
بحث تغذیه مورد توجه بسیاری از مرد مان جهان می باشد و متخصصین زیادی در گوشه و کنار دنیا به این بحث می پردازند ولی هنوز یک الگوی مناسب برای تغذیه ارائه نشده است چرا که هر الگویی از تغذیه می تواند راهگشای عده قلیلی از انسانها باشد زیرا که یک فرد با توجه به خصوصیات ژنتیکی و کتابولیسمی و مزاجی و هورمونی و اخلاقی و اخلاطی مخصوص به خودش می باشد، در اصل می بایست تغذیه ای خاص و اختصاصی برای او طراحی گردد و این امر ممکن نیست مگر انکه علم کافی نسبت به بدن هر فرد وجود داشته باشد و یا در مورد لزوم مشاوره با یک متخصص را در این خصوص طلب می کند.
بعد از مطالعات طولانی در مباحث تغذیه، هیچ مکتبی را به اندازه مکاتب حکماء بزرگ طب ایرانی دقیق در علم تغذیه نیافته ام که البته اغلب این مطالب به تأیید ائمه معصومین (ع ) و پیامبر اکرم(ص) رسیده است و آیات و روایات تأیید کننده محکمی در جهت تصدیق مکاتب علمی تغذیه از دیدگاه طب ایرانی (سنتی) می باشند. به عنوان مثال در دیدگاه طب کلاسیک اگر صحبت از مصرف ماده غذایی مثل تخم مرغ به میان آید میزان کالری و درصد پروتئین و قند و چربی آن محاسبه می گردد و از نظر روش بهداشتی از روش طبخ آن سخن به میان آورده می شود ولی خیلی از مطالب دیگر در آن بدون پاسخ می باشد. در صورتی که در طب ایرانی وقتی صحبت از تخم مرغ به میان می آید اولاً طبیعت و مزاج آن و ارزش غذایی آنرا تعیین می کند و عنوان می شود که زرده تخم مرغ هضم بسیار بهتری دارد و خون بهتری از آن به وجود می آید و در عوض سفیده تخم مرغ لزج می باشد و غلضت نسبی می تواند ایجاد کند هضم آن مشکل تر می باشد و باید آنرا با نمک خورد ولی زرده تخم مرغ را می توان با ادویه گرم میل کرد و بهترین فرم طبخ آن نیم پخته می باشد (عسلی) و زرده تخم مرغ خصوصاً خواص بسیار زیادی برای بهبودی بعضی از بیماریها دارد که حتی انرژی غذایی زرده تخم مرغ نیم پخته (عسلی) را به اندازه ی شیر برای اطفال دانسته اند و حتی عنوان می گردد طبخ تخم مرغ به صورت کاملاً پخته شده و سفت باعث سوءهاضمه و دیر هضمی می گردد که البته مطالب بسیار زیاد و جالب توجهی که از خواص پوست تخم مرغ و حتی مصرف ضمادهای آن عنوان می گردد که البته از حوصله این بحث خارج است و حتی اینکه در چه فصلی خورده شود و چه افرادی از آن استفاده کنند و در کنار آن چه ماده غذایی دیگری را می توان استفاده کرد خوردن آن با چه مواد غذایی می تواند مضر باشد همگی در مکتب طب ایرانی عنوان شده است و این مطالب دقت نظر آن بزرگان را در بحث تغذیه یادآوری می کند. امید است بتوانیم توشه ای از علم واقعی تغذیه را به نظر شما برسانیم.در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن، به بررسی دقیقتر توصیه های عمومی در خصوص خوردنی ها وآشامیدنی ها (آب) از دیدگاه طب ایرانی خواهیم پرداخت.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
اصول کلی تغذیه
الف) مواد غذایی که میل می کنیم باید طبیعی باشند برای روشن شدن مطلب ، یک مثال مطرح می کنیم اگر تصمیم گرفتید گوشت مرغ مصرف کنید بهترین شکل مصرف آن این است که یک عدد مرغی که جوان باشد و نحوه پرورش آن در یک مزرعه بوده و از حرکت و فعالیت کافی برخوردار بوده باشد (یعنی در قفس نگهدری نشده باشد) تهیه گردد و ذبح شود و به صورت تازه به مصرف برسد در این صورت ارزش غذایی بسیار بالای دارد و در طب ایرانی مورد توجه می باشد و عنوان می گردد خون صالح از این خوراک به وجود خواهد آمد حال اگر این مرغ در یک مرغداری پرورش یافته باشد که پرنده فعالیت محدود داشته باشد و محیط و نور کافی و طبیعی ندارد و برای تسریع رشد نوع اغذیه آن به شکلی باشد که حتی از موارد هورمونی از آن استفاده شده باشد و بعد از ذبح جهت نگعداری منجمد شود و حتی قسمت های نامرغوب آن در کارخانه های سوسیس و کالباس سازی با افزودن مواد نگهدارنده و طعم دهنده برای ماندگاری طولانی به شکل کوکتل مرغ تهیه گردد، آیا واقعاً این غذا می تواند خیلی مفید واقع شود؟ تازه به همراه آن مقدار زیادی سس و مواد دیگر به همراه یک نوشابه گازدار فایده ای به جز تحمیل فشار و سختی به سیستم گوارشی و کبد چیزدیگری در بر نخواهد داشت! پس مواد غذایی طببیعی و تازه اهمیت ویژه ای در حفظ سلامت ما ایفا خواهد کرد.
ب) متناسب با فعالیت ، سن ، وزن، فصل غذای خود را انتخاب و مصرف کنیم: مثلاً فردی که در سنین میانسالی می باشد و از فعالیت بدنی کم برخوردار است و نوع شغل ایشان نیز کم تحرک و با استرس می باشد، میل کردن هر روزه یک غذای سرخ شده یک کبد چرب را در بررسی سونوگرافی برای ایشان به ارمغان خواهد آورد.
ج) تغذیه متناسب با طبیعت و مزاج انتخاب گردد: مثال: خانمی که همیشه از احساس سردی در اندامها و مفصل شاکی است و طاقت هوای خنک و نسیم کولر را ندارد و همیشه از نفخ و ترش کردن معده در رنج است با خوردن دائم گوشت ماهی (سرد)، ماست (زیاد)، انواع سالاد برای لاغر شدن تنها باعث تشدید علائم و ناتوانی و ضعف خودش خواهد شد. پس به عنوان نمونه اگر کسی طبیعت گرم دارد می تواند غذای خود را با خوردن سماق و یا خرفه و …. متعادل کند و اگر شخصی طبیعت سرد دارد می تواند غذای خود را با خوردن زعفران و ….. آمیخته کند و به هر حال غذایی مصرف کند که در جهت تعدیل مزاج ایشان باشد.
و) مواد غذایی حتی المقدور با مصلحات آن خورده شود. مثال: پنیر با گردو و سیاه دانه، سکنجبین با کاهو، دوغ با کاکوتی و نعناع، کباب با سماق، که در واقع ضرورت وجود مصلحات همراه بعضی مواد غذایی به این منظور است که آثار منفی مصرف آن به حداقل ممکن برسد.
توصیه های عمومی در مورد خوردن در جهت صحت بدن
1-قبل از اشتهای کامل غذا نخوریم و هنگامی که کامل سیر نشده ایم از غذا خوردن دست بکشیم.
2- گرسنگی زیاد و سیری زیاد هر دو باعث ضعف هاضمه می شود.
3- اگر یک وعده غذا بسیار سنگین مصرف گردد (خصوصاً در افراد کم تحرک) ضروری است روز بعد امساک و کم خوری داشته باشیم و اگر این مسأله رعایت نشود طول عمر کوتاه خواهد شد.
4- بعد از صرف غذا آرامش ضروری است و از انجام حرکات شدید خودداری لازم است تا توجه بدن تنها به هضم غذا معطوف گردد که برای این منظور ابتدا چند قدم حرکت کنیم تا غذا در قسمت تحتانی معده قرار گیرد و سپس اگر شرایط مهیا بود ابتدا به پهلوی راست و بعد از 15 دقیقه به پهلوی چپ استراحت می کنیم و پس از آن به مدت 15 دقیقه مجدد به پهلوی راست می خوابیم تا غذای هضم شده در معده به سمت روده کوچک و کبد حرکت کند.
5- حرکت شدید بعد از صرف غذا و به بستر رفتن به منظور خواب بلافاصله بعد از غذا خوردن مناسب نمی باشد.
6- تنوع و مصرف غذاهای رنگارنگ همزمان باعث سوءهاضمه می شود مثلاً وجود چندین خورش به همراه انواع سالاد و ماست و ترشی و سوپ و…… بر سر یک سفره و استفاده از تمامی آنها عامل سوءهاضمه خواهد بود.
7- مداومت در مصرف یک نوع غذا پسندیده نیست مثل خوردن هرروز برنج و مرغ.
8- بسیار سریع غذا خودرن خیلی طولانی شدن مدت صرف غذا هر دو بد است.
9- غذا می بایست به خوبی جویده شود و به آرامی بلعیده گردد و این امر تسهیل در امر هضم اول در معده خواهد کرد.
10- غذاهای باارزش غذایی بالا و سریع الهضم باعث سلامتی می گردد.
چند مثال:
- نان تهیه شده از گندم کامل که آفت زده و کپک زده نباشد.
- گوشت معتدل زود هضم مثل گوشت گوسفند فربه یکساله بدون بیماری و تازه ذبح شده.
- مرغ خانگی طبیعی پرورش یافته، کبک و تیهو که در قفس نبوده باشد
- شیرینی جات معتدل به شرطی که افراط در مصرف آن نداشته باشیم مثل عسل، شیره انگور، انجیر، رطب تازه.
- نخوردن مواد خوراکی با یکدیگر، شیرینی با ترشی (سکنجبین عسلی)، تفه (بی مزه) با ادویه تند و یا شور (خیار با نمک).
- پرهیز از مصرف میوه های نارس مثل گوجه سبز و چغاله بادام، موزها و میوه های نارس چیده شده که باعث سوء هاضمه می گردد.
- زیاده روی در مصرف ترشی جات باعث ضعف اعصاب و پیری می شود و حرارت غریزی را پایین می آورد.
- عدم جمع بعضی از غذاها با یکدیگر چرا که باعث فساد در بدن انسان می شود و علائم این فساد ممکن است در چند سال آینده بروز کند.
از خوردن مواد غذایی زیر جداً خودداری بفرمایید.
1)کله پاچه + انگور
2) شیر + ترشی
3) ماهی تازه + شیر و تخم مرغ
4) پنیر + یسر (نوعی خرما)
5) سرکه + حلیم
6) لبنیات + اجاصیه
7) سویق + شیربرنج (سویق = پودر ماش و عدس و گندم و ….)
8) حلیم و انار
9) شیر و نبیذ (شیره خرما) ،
10) سرکه + برنج 11) سرکه + ماش و عدس
12) ماست + ترب
13) خربزه + عسل
14) گوشت + ماست و دوغ
15) از مصرف شیر با تخم مرغ، مواد غذایی شور و ترش، حبوبات، سبزیجاتی که خام مصرف می شوند، ترب، گوشت و میوه های تازه خودداری فرمایید.
اگر همزمان دو غذا را با یکدیگر بخواهیم مصرف کنیم که یکی غلظت بیشتری دارد و دیگری کمتر، ابتدای غذای غلیظ و سپس غذای رقیق خورده شود مثلاً ، چلوکباب و سوپ جو که ابتدا چلوکباب و سپس سوپ جو مصرف گردد.
اگر غذایی که طعم شیرینی دارد بخواهیم با غذای دیگری که طعم آن متفاوت است ولی از نظر هضم یکسان است مصرف بهتر است اول شیرینی مصرف شود.
-افرادی که معده رطوبتی دارند بعد از غذا ، شیرینی نباید مصرف کنند (معده رطوبتی معده افرادی هستند که ترش می کنند و آب دهانشان زیاد است و با خوردن سردی جات سوءهاضمه پیدا می کنند) ولی اگر شخص معده رطوبتی ندارد با خوردن کمی شیرینی (مربا) یا عسل می تواند به هضم غذایش کمک کند.
– بعد از ورزش زیاد و غضب شدید که که معده خیلی گرم می گردد مصرف غذاهایی مثل ماهی و شیر و خربزه و هندوانه و آنچه در اثر حرارت فساد پیدا می کند مضر است.
– بعد از سن جوانی واجب است که از مقدار غذای معمول، در سنین بالاتر کاسته شود به علت اینکه توان هضم در آن سنین کمتر است و مواد زائد بیشتر در اثر غذا خوردن باقی می ماند و این باعث بیماری می شود.
– گرسنه خوابیدن در شب خصوصاً برای افراد پیر مضر است ولی غذای خورده شده نباید ثقیل باشد.
– مصرف زیاد تخم مرغ و شیرینی و ترشی مضر است.
روش طبخ غذا و ظروف مطلوب
بهترین فرم پخت غذا بار گذاشتن می باشد به شرطی که درب ظرف آنطوری قرار گیرد که بخار حاصله خارج شود و حتی بعد از پخته شدن درب ظرف غذا به شکلی قرار گیرد که بخارات غذا خارج گردد، بعد از پخته شدن آرام، انتخاب دوم ، طبخ، به شکل کباب و نهایتاً به شکل بریان شده و سرخ کردنی می باشد.
ظروف مورد تأیید
1- ظرف مسی قلع اندود شده (البته غذاهای خیلی چرب و خیلی آبکی در آن پخته نشود بهتر است و باید مراقب بود قلع آن پاک نشده باشد).
2- ظرف آهنی تازه (مقوی مثانه و اعضای تناسلی است.)
3- ظرف نقره ای و طلایی (مقوی قلب و ضد وحشت و کم کننده ضعف است).
4- ظرف روئین (ترکیب مس و قلع می باشد).
5- ظرف رصامی _ نوع سفید آن که از قلع تشکیل شده.
6- ظرف سفالی به شرطی که لعابدار باشد.
7- ظرف پیرکس و شیشه ای.
8- ظرف فولادی (آهنی است که 2%زغال فعال شده دارد).
9- ظرف چینی (ظرف سفالی با لعاب چینی است).
10- ظرف استیل که در واقع نوعی ظرف فولادی است.
ارتباط غذا و فصل
در زمستان حرارت بدن میل به درون دارد پس می تواند غذای غلیظ تر و ثقیل تر استفاده کرد چراکه قدرت هضم بشتر است و در تابستان حرارت بدن به سطح پوست می آید و قدرت هضم کمتر می گردد پس بایستی غذاهای سبک بیشتر صرف کنیم و در فصل بهار و پاییز اعتدال را رعایت می کنیم. در تابستان غذاهای با طبیعت خنک و در زمستان غذاهای با طبیعت گرم مطلوب تر است. غذاهای با حجم بیشتر در تابستان در صبح و در زمستان در ظهر که اعتدال هوا بیشتر است مطلوب است.
هرگونه عادات غذایی که حتی اگر ناپسند باشند می بایست به تدریج متعادل شود و ترک عادت به یکباره مضر بدن است.
آداب و زمان نوشیدن آب
- در زمانی که میل واقعی به آب وجود دارد (عطش صادق) نوشیدن آب مفید است. اگر در غیراین صورت باشد در واقع عطش کاذب است و آن هنگامی است که شخص با میل کردن آب تشنگی او برطرف نمی شود و میل به آب بیشتر پیدا می کند و این امر مضر بدن است و در واقع یک ماده غیرطبیعی در معده باعث تشدید میل به آب میباشد که برای برطرف شدن عطش با کمی صبر کردن بر تشنگی و میل کردن آب جوش و کمی (عسل چون باعث تحلیل ماده مضر می گردد) تشنگی کاذب برطرف می شود.
- همراه غذا و یک ساعت بعد از تناول غذا نوشیدن آب مضر است مگر کسانی که طبیعت بسیار گرم دارند و معده پر حرارتی دارند که می توانند یک استکان آب معمولی میل کنند.
- نوشیدن آب در ناشتا و قبل از خواب و در بین خواب و بعد از حرکات شدید ورزشی و حرکات شدید و جماع و استحمام بسیار مضر است.
- اگر شخصی عصبی شد تنها باید در چند جرعه آب به صورت مکیدن استفاده کند.
- خوردن آبگرم بعد از غذای شور و آب سرد بعد از حمام گرم مضر است و یا آب سرد بعد از شیرینی و ترشی مناسب نیست.
- مصرف آب بعد از میوه های مرطوب مثل خربزه و هندوانه و انگور مضر است.
- مصرف دو نوع آب با ثقیلت متفاوت مضر است مثل آب نهر و آب چاه و باران.
- بهترین درجه برودت آب معتدل است و برای سرد کردن آب بهتر است یخ در آن انداخته نشود.
- در هنگام افطار و عطش کاذب و شدت سرفه و حالت یبوست استفاده از آب گرم مفید است.
آداب نوشیدن آب
- آب یک نفس و به سرعت نوشیده نشود بلکه جرعه جرعه نوشیده شود.
- داخل ظرف آب فوت نکنیم و هوای تنفس داخل آن نشود.
- بین هر وقفه نوشیدن آب حمد و شکر الهی به جای آوریم.
- در حالت خوابیده و یا با گردن منحرف و یا به پهلو افتاده آب نوشیده نشود.
- سر را نباید بلند کرد و اّب را از فاصله به داخل دهان و حلق ریخت (موجب بیماری های ریوی می گردد).
- لب را لبه ظرف بگذاریم و از داخل کردن کل دهان داخل آب (به مانند بهایم) خودداری شود.
- ظرف آب دهانه گشاد و ته آن تنگ باشد.
- ظروف قلعی و روئین و رصامی جهت نوشیدن آب، مسکن عطش می باشد.
- ظروف طلایی و نقره ای مقوی قلب است.
- بهترین ظروف نوشیدن آب ظروف چینی و سفال پاکیزه است.
ذکر بعضی از اغذیه های مضر
سوسیس، کالباس، نوشابه های گازدار، شکلات ها، شیرینی های تر، پفک، چیپس، همبرگر، بعضی از انواع ماکارونی ها و روغن ها و ……
ذکر نام پروردگار در ابتدای غذا و الحمدالله در انتهای غذا فراموش نشود.
