تدابیر فصل پاییز

مقدمه

فصل پاییز با تغییرات چشمگیر آب و هوایی همراه است که نیازمند توجه ویژه به تدابیر سلامتی می‌باشد. در طب سنتی ایرانی، پاییز به عنوان فصل سرد و خشک شناخته می‌شود که این ویژگی‌ها می‌توانند تعادل طبیعی بدن را برهم زده و زمینه‌ساز بروز برخی مشکلات سلامتی شوند. خشکی پوست، تشدید دردهای مفصلی، افزایش احتمال سرماخوردگی و آنفولانزا، و اختلالات گوارشی از جمله چالش‌های شایع این فصل هستند. با آگاهی از این شرایط و رعایت توصیه‌های متناسب با فصل، می‌توانیم از سلامت خود و عزیزانمان به بهترین شکل محافظت کنیم.

حرکت وسکون در جهت حفظ سلامتی افراد اهمیت دارد. منظور از هر فصل تعریفی است که اطباء آن را بیان می دارند تغییراتی که در فصول مختلف در طبیعت رخ می دهد، بر انسان نیز به عنوان جزئی از آن تأثیر می گذارد. توجه به این تغییرات و تدابیر خاص هر فصل در طب سنتی و آداب و رسوم ایرانی جایگاه خاصی داشته است. سفارش به رعایت اصول ضروری ششگانه (سته ضروریه) از جمله تغذیه، خواب و بیداری کرده اند، که با زمان نجومی فصول کاملاً منطبق نیست. در این بخش از مقالات دکتر عباس جوشن می خواهیم درباره تدابیر فصل پاییز صحبت کنیم.تا انتهای مطلب همراه ما باشید.

 کلیات

• ایجاد فصول از رحمت رحمانیه حق متعال است.
• فصول در اثر حرکت شمالی جنوبی شمس بر سطح منطقه البروج ایجاد می شود.
• فواید و حکمت های بی شماری بر تغییرات فصول چهارگانه مترتب است که نه تنها برای حیات انسانها بلکه برای حیات همه موجودات ضروری است.
• این تغییرات قطعا با تأثیراتی همراه است که این تأثیرات ، ضرورت آمادگی ما را جهت مقابله با آن طلب می کند.

حکمای ایرانی بر این باور بودند که همانگونه که پیدایش بیماری نیاز به سبب دارد، تندرستی نیز بدون تدبیر و تدارک سبب های آن، پایدار و برقرار نمی ماند. حکما این اسباب را شش سبب می دانستند و آنها را به نام ” اسباب سته ” یا ” سته ضروریه ” می خواندند و برای هر یک چند و چون بسیار برمی شمردند.

این شش سبب عبارت اند از: هوا، خوردنی ها و آشامیدنی ها، حرکت و سکون بدنی، خواب و بیداری، استفراغ (به معنی فراغت یافتن و آسوده
شدن از مواد زاید و سمی از طریق دفع از راه های طبیعی) و احتباس (نگهداری مواد حیاتی در بدن ) و رویدادهای نفسانی.

بخشی از اموری که زیرگروه سبب ضروری نخستین (هوا ) برشمرده می شوند، تدابیر مربوط به فصل های سال هستند. بر اساس آموزه های طب سنتی ایران، یکی ازمهم ترین راه های نگهداری تندرستی (حفظ الصحة) و پیشگیری از بیماری ها (تقدمة الحفظ )، به کار بستن تدابیر متناسب با هر فصل در گذر سال است. حکمای ایرانی، آگاهانه و پیشبینانه راه و چاره هایی اندیشیده بودند تا تندرستان (و نیز بیماران) با مزاج های گوناگون بدانند که به مقتضای چگونگی سرشت خود و به تناسب دور فلک و گردش فصول، باید از چه اموری گریز و پرهیزکنند و به چه اعمالی روی آورند تا از هماهنگی داخلی و اعتدال مزاجی بیرون نروند و یا آن که زودتر بدان هماهنگی بازگردند. این بایست و نبایست ها و چند و چون ها، بخش هایی بس خواندنی ازکتب طب سنتی را در برمی گیرد و جالب آن که با وجود آکندگی از نکته سنجی ها و ریز بینی های فراوان، همواره کل نگرانه و با دیدی باز و گشاده به موضوع تندرستی فرد، بیان شده است.
نکته کلی :

• قواعد گفته شده در بلدى است که فصول اربعه آن مستقرّ و متمیز الآثار از هم باشند و الّا در جایى که چنین نباشد، آن قاعده نیز جارى نیست؛ بلکه رعایت آن به حسب حرارت و برودت بدن و وقت و احتیاج و سایر تدابیر هر یک منوط به رأى طبیب حاذق است (فصل هرچه باشد).

در هر فصلی ضروریات زندگی سالم، با توجه به تغییر مزاج فصل و دگرگونی آب و هوای آن متفاوت است. در این نوشتار برآنیم تا به برخی از این تعالیم که منطبق بر فرهنگ و طب گرانقدر ایرانی است، اشاره کنیم.

تعریف

از دیدگاه طب فاخر ایرانی، هر فصل سال، دارای تعریف، اقتضائات و مزاج خاصی است که آن را از سایر فصول متمایز نموده و بر همین اساس، توصیه ها و تدابیر خاصی بر آن مترتّب است که ضامن حفظ صحت و پیشگیری از بروز بیماری و یا به حداقل رساندن عوارض و پیامدهای آن فصل است.

زمان فصل پاییز

زمان این فصل، اگرچه در نگاه اول کاملاً بدیهی و روشن به نظر میرسد، ولی با توجه به تفاوت زمان شروع و پایان فصول از دیدگاه طبی، تقویمی و نجومی، طرح این نکته در اینجا ضروری است. پاییز از نظر منجّمین، از ابتدای برج میزان تا انتهای برج قوس و ابتدای برج جدی است وقتی آفتاب به اول برج میزان برسد، چون فاصله آن از سمتالرأس مساوی و مانند ابتدای بهار است، لذا در سرما و گرما معتدل باشد. ولی از نظر تری و خشکی معتدل نیست. زیرا گرمای تابستانی، رطوبات را تحلیل برده و خشکی، غالب گردیده است و این خشکی با خشکی تابستان متفاوت است.

همانطور که ملاحظه میشود، بر اساس این تعریف، پائیز میتواند بر اساس ارتفاع منطقه، عرض جغرافیایی، نوع خاک، میزان بارندگی و رطوبت، فاصله تا دریا، نوع بادها، وجود یا عدم کوه ها و … از نظر زمان شروع و پایان و طول مدّت، متفاوت باشد.
از نظر حکمای ایرانی، پاییز زمانی است که هوا نه آنچنان گرم است که نیازمند خنک کننده باشیم و نه آنچنان سرد که مجبور باشیم خود را مانند زمستان بپوشانیم. از سوی دیگر، از نشانههای شروع پاییز، ابتدای برگریزان، فقدان ثمر تازه درختان، تغییر رنگ برگ ها و میوه ها و افسردگی گیاهان است.
با فرارسیدن فصل پائیز، چهره شهرکاملاً دگرگون شده، درختان، جشنواره رنگ و هنر برپا می کنند، میوه های پائیزی با شکل و رنگ خویش، دلبری میکنند و طبیعت، قدرت خالق بی همتا را فریاد میکشد، و همگان را به سپاس و ستایش ذات اقدس او به میهمانی سجاده عشق، فرا میخواند . از مصادیق شکر، رعایت اعتدال در امور و بهره مندی مناسب از نعمتهای حضرت حق و انجام شایسته تکالیف عبادی است که جز در پرتو دانش سلامت و رعایت آداب زیستی، تحقق نخواهد یافت. زیرا سلامتی، لازمه انجام امورات مادی و معنوی ما به شکل جامع و کامل میباشد.

از نظر طب ایرانی، فصول مختلف؛ حتی یک فصل در سالیان مختلف، ممکن است با هم مساوی نباشند (بر خلاف دیدگاه نجومی) و همچنین بر همین اساس، معمولاً فصول بهار و پائیز از تابستان و زمستان کوتاه ترند. از دیدگاه طب ایرانی، هر فصل سال، دارای مزاج خاصی است و بر همین اساس، لازم است توصیهها و تدابیر خاصی را برای حفظ تندرستی و پیشگیری از بروز بیماری ها و یا به حدّاقل رساندن عوارض و پیامدهای آن فصل به کار بست.

مزاج فصل پاییز

بیشتر حکمای ایرانی، طبیعت پائیز را سرد و خشک دانسته اند. البته مزاج فصل پائیز بر اساس ارتفاع منطقه، عرض جغرافیایی، نوع خاک، میزان بارندگی و رطوبت، فاصله تا دریا، نوع بادها، وجود یا عدم وجود کوه ها و… متغیّر است و آنچه گفته شد، مزاج معمول این فصل در منطقه
معتدل و در قیاس با دیگر فصول است. اغلب حکمای ایرانی، طبع پاییز را در سردی و گرمی، معتدل و از نظر تری و خشکی، خشک
میدانند. البته برخی نیز آنرا دارای مزاج سرد و خشک دانسته اند. شاید بتوان این اختلاف را ناشی از تعریف یا حد پاییز دانست و یا آنکه آنرا براساس اوایل یا اواخر فصل درنظر گرفت . احتمال دیگر نیز، اطلاق سرد به نسبت فصل قبل (تابستان) است. از سوی دیگر با توجه به اینکه در پاییز، بامدادان و شامگاهان، دارای دمایی سرد و نیمه روز دارای دمای گرم است، این اختلاف در طبع، قابل توجیه میگردد. مثلاً در شهرهای شمالی کشور، پاییز خشک نیست و در مناطق کوهستانی، خشکی آن بیشتر است.

ناگفته پیداست که هر فصل سال برای کسانی که مزاج صحی آنان با آن فصل متناسب است، سازگار میباشد و برای مزاج غیرمتناسب، ناسازگار است. مثلاً پاییز با مزاج سرد و خشک خود برای افراد با مزاج گرم و تر، بسیار مناسب و عامل صحت است. طبع پاییز متضاد مزاج روح، حیوان و نباتات است و لذا با خمودگی، ضعف قوا، ضعف حیوانات و گیاهان، فقدان ثمرات و سقوط برگ ها مناسبت تام دارد.

طبیعت پاییز، سودازاست. در پاییز مزاج سرد و خشک غالب است و این مزاج، ضد مزاج خون که گرم و تر است، مى باشد و برای افراد با مزاج گرم و تر، مناسبتر است. و برای افراد با مزاج یا سوءمزاج سرد و خشک، مناسب نیست و میتواند موجب تشدید علائم و بروز برخی بیماری ها به ویژه بیماری های سرد و خشک شود. پس میتوان نتیجه گرفت این فصل چندان مناسب حال سالمندان و افرادی که بیماریهایی با طبیعت سرد و خشک دارند نیست.

حکما فصل پاییز را فصل پر بیماری میدانند چون در این فصل: خشکی پائیز موجب لطافت هوای آن است و هوای لطیف از سرما و گرما، زود منفعل میشود. از همین روی، ابتدا و انتهای روز، سرد و اواسط روز گرم است و همین عدم تعادل در دمای هوا، زمینه بروز برخی از بیماریها است . وجود اخلاط فاسد باقیمانده در بدن از فصل تابستان به جهت خوردن میوه های زیاد، ضعف قوت، تحلیل رفتن اخلاط رقیق و باقی ماندن اخلاط غلیظ به علت سردی هوا، غلبه صفرای تابستانی و سودا، کمخونی و … ، به همه این دلایل، پاییز، بیشترین بیماری ها را به ارمغان می آورد.

فصل پاییز دارای مزاج سرد و خشک است و در نتیجه افرادی که مستعد بیماریهای سرد و خشک هستند و در این فصل بیماریهایی آنها تشدید می شود. البته این امر به شرطی است که فصول در اعتدال مزاجی خویش باشند و گرنه فصل غیرمتعادل، برای همه افراد زیانکار خواهد بود. از سوی دیگر، هر فصل بیماریهایی در پی دارد که متناسب با طبع فصل است. اگر فصلی زودرس یا دیررس آغاز گردد و یا به درازا کشد، تبعات زیادی خواهد داشت. البته عامل این تغییرات، زمان نیست؛ بلکه تغییر حالت و کیفیت مزاج است.

هر فصل به مقتضای مزاج خویش و نوع تغذیه های که غالب مردم برمیگزینند، دارای شیوعی در بیماریهای خاصی است که در افراد با مزاج مشابه آن، شایعتر و شدیدتر است. از سوی دیگر، با همین استدلال، هر فصل میتواند امراض متضاد طبع خود را برطرف کند. پاییز نیز با توجه به طبع خشک و متمایل به سرد خود -خصوصاً در میانه و اواخر این فصل- زمینهساز بروز بیماریهای سرد و خشک )سوداوی( خصوصاً در سالمندان و افراد با مزاج سودا میباشد. قابل ذکر است که بدترین پاییز، پاییز خشک و کم باران است؛ خاصه اگر تابستان نیز بسیار گرم بوده باشد.

بیماری های شایع یا تشدید شونده در فصل پائیز

بیماری های شایع یا تشدید شونده در فصل پائیز عبارتند از:

• بیماری های مفصلی (درد و خشکی مفاصل، دردهای سیاتیکی، درد کمر و رانها، التهاب ها و روماتیسم).
• بیماری های گوارشی (نفخ، رفلاکس یا سوزش سر دل، یبوست، انسدادهای گوارشی، کندی حرکات روده ها، ضعف نیروی هاضمه و دفع و در نتیجه افزایش شیوع کرم های گوارشی).
• بیماری های پوستی (خارش پوست، اگزما، شوره، ترک پوست، عفونت های ویروسی پوستی، خشکی پوست و مخاطات (بینی و چشم).
• بیماریهای تنفسی (برخی انواع آلرژی، تنگی نفس، آسم).
• بیماری های روحی و روانی (افسردگی ، وسواس، جنون و …).
• مشکلات ادراری (ادرار قطرهای (تقطیرالبول)، سخت ادراری (عسرالبول).
• برخی ورم ها، برخی از انواع تبها، برخی انواع سردردها ، سردرد های سوداوی، ورمهای سوداوی، سرطانها، کوفتگی عمومی بدن ، درد و بزرگی طحال، سکته مغزی، ورم حلقی، کمخونی، ورم لوزهها، و …..، شیوع پیدا کرده یا تشدید می شوند.

در پاییز مزاج سرد و خشک غالب است و این مزاج ضد مزاج خون که گرم و تر است مى باشد؛ لذا در این فصل خون کمتر ساخته مى شود.

این نکته حائز اهمیت است که یکی از مشکلات شایع در این فصل، ابتلا به سرماخوردگی میباشد. در سرماخوردگی های ساده یا اصطلاحاً ویروسی، که علایم آن محدود به آبریزش بینی، عطسه، بیحالی و خستگی است و علایم عفونت باکتریال مانند گلودرد چرکی وجود ندارند باید از مصرف نابجای داروهایی چون آنتیبیوتیک ها و کورتون ها پرهیز کرد و تا بهبود علایم استراحت کرد و ضمن پرهیز از خوردنی هایی که موجب افزایش سردی و تری بدن میشوند، از سوپ ها و آش های ساده و گرم استفاده نمود. زیرا سرماخوردگی یا زکام، در صورتی که طولانی نباشد و منجر به عوارض نگردد، یکی از راه های دفع مواد ناسالم از بدن است و نباید جلوی آن گرفته شود. مگر آنکه علایم بیش از 5-4 روز به طول بیانجامند یا علایمی از عفونتهای باکتریال وجود داشته باشد که در آن صورت باید با مراجعه به پزشک متخصص و تشخیص دقیق بیماری، داروهای مورد نیاز، تجویز و مصرف شوند.

تدابیر طب سنتی برای جلوگیری از بیماری های پاییز

برای پیشگیری از بروز این بیماری ها از برخی کارها مانند مواجهه با گرمای ظهر و سرمای بامداد و شبانگاه، خوابیدن در جای سرد، استحمام با آب سرد، نوشیدن آب خیلی سرد، نزدیکی جنسی زیاد، خوابیدن با معده پر، مصرف مسهل های قوی، فصد و حجامت و هر عملی که موجب کاهش خون در بدن شود، خواب زیاد یا بیداری بیش از حد، غم و غصه زیاد باید خودداری کرد. برای جلوگیری از سرماخوردگی و زکام، در طول شب، سر، گلو و کف پا را پوشاند . حمام ملایم یک روز در میان می تواند در این فصل مناسب باشد و چرب کردن با روغن بادام و بنفشه می تواند مفید باشد.

تدابیر حفظ صحت در فصل پاییز

در طب سنتی دستورات خاصی تحت عنوان “تدابیر” برای هر فصل ارائه شده است که رعایت آن ها سبب می شود تا عوارض ناشی از این تغییرات به حداقل برسد. لازم به ذکر است که این تدابیر برای افراد سالم است و در صورت وجود هر بیماری، تدابیر خاص توسط پزشک ارائه می شود. همانطور که انسان ها و فصل ها دارای مزاجهای خاص خود هستند، غذاها هم دارای مزاجاند. بر اساس آنچه گفته شد میتوان فهمید که در هر فصل نیز لازم است از غذاهای مناسب آن فصل بهره برد و غذاهای نامناسب را کنار گذاشت. با توجه به اینکه در فصل پاییز مزاج طبیعت به سمت سرد و خشک می رود، باید تدابیری اندیشید و به اجرا درآورد که از افزایش (خارج از اعتدال) سرما و خشکی در بدن جلوگیری کرد، مخصوصا در افرادی که دارای مزاج سرد و خشک یا غلبه خلط سودا هستند تا از بیماری های ناشی از این سوء مزاج پیشگیری شود.

همچنین بخوانید : پرهیزات در فصل پاییز و  توصیه های مفید در فصل پاییز

امیدواریم این نوشتار نقشی هرچند اندک در ارتقای سطح علمی و بهبود سطح سلامتی خوانندگان فرهیخته داشته باشد و یا حداقل انگیزهای برای مراجعه به کتب مرجع و کسب اطلاعات بیشتر فراهم نماید.
1 – ابن سینا، حسین، القانون فی الطب
2 – جرجانی، سید اسماعیل، ذخیره خوارزمشاهی
3 – گیلانی، محمد کاظم، حفظ الصحه ناصری
4 – عقیلی خراسانی، محمد حسین، خلاصه الحکمه